🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पौर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पौर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पौर

अर्थ: किसी नगर या शहर से संबंध रखने वाला

संस्कृत: तृणविशेषः · पर्याय: सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष, मालातृणक

व्युत्पत्ति: पुर+अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पौर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पौर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पौर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापौरम्पौरेपौराणि
द्वितीयापौरम्पौरेपौराणि
तृतीयापौरेणपौराभ्याम्पौरैः
चतुर्थीपौरायपौराभ्याम्पौरेभ्यः
पञ्चमीपौरात् / पौराद्पौराभ्याम्पौरेभ्यः
षष्ठीपौरस्यपौरयोःपौराणाम्
सप्तमीपौरेपौरयोःपौरेषु
सम्बोधनहे पौरहे पौरेहे पौराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पौर
पौर
paura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम (2.4.166) कत्तृण · सौगन्धिक · ध्याम · देवजग्धक · रौहिष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौर १ वि॰ [सं॰]
१. पुर संबंधी । नगर का ।
२. नगर में उत्पन्न ।
३. पेटू । उदरभरि ।
४. पूर्व दशा या काल में उत्पन्न । यौ॰—पौरकन्या = नागरिक कन्याएँ । पौरकार्य = नगर संबंधी काम काज । नागरिकों का काम । पौरजन । पौरजानपद = नगर और जनपद के निवासी । पौरमुख्य = पौरवृद्ध । पौर- योषित = दे॰ पौरस्त्री । पौरलोक । पौरवृद्ध । पौरसख्य । पौरस्त्री ।
पौर २ संज्ञा पुं॰
१. रोहिष या रूसा नाम की घास ।
२. पुरु राजा का पुत्र ।
३. नखी नामक गंध द्रव्य । नख ।
४. पुरवासी व्यक्ति । नागरिक (को॰) ।
पौर ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ पौरि, 'पौरी' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पौर m. (√ पॄ) ‘filler, increaser’, N. of Soma (Sāy. = उदर-पूरक)
of Indra (Sāy. = पूरयितृ)
of the Aśvins &c., RV.
of a Ṛṣi (author of RV. v, 73; 74)
(pl.) of a dynasty, VP.
2. पौर mf(ई)n. (fr. पुर) belonging to a town or city, urban, civic
पौर m. a townsman, citizen (opp. to जानपद), Gaut.; MBh.; Kāv. &c.
a prince engaged in war under certain circumstances (= नागर, q.v., applied also to planets opposed to each other), Var.
(pl.) N. of a dynasty, VP.
पौर n. a species of fragrant grass, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौर a. (री f.) [पुरे वसति शैषिके अण्] 1 Relating to a city or town, produced in a town, civic. --2 Ved. Filling one's own belly. --रः 1 A townsman, citizen; (opp. जानपद); Ku. 6. 41; Me. 27; R. 2. 10, 74; 12. 3; 16. 9. --2 A term applied to a prince engaged in war under particular circumstances. --3 A planet in a state of opposition to other planets. --री The language of the servants in a palace. --रं A sort of grass (रोहिष). --Comp. --अंगना, --योषित् f., --स्त्री a woman living in a town. --कार्यं public business; अर्थजातस्य गणनाबहुलतयैकभेव पौरकार्यमवेक्षितं Ś. 6. --जनः, --लोकः {1} a citizen. {2} citizens, burghers. --जानपद a. belonging to town and country. (--दाः pl.) citizens and rustics, townsmen and country people; कथं दुर्जनाः पौरजानपदाः U. 1. [] --वृद्धः an eminent citizen, an elder man. --सख्यं fellow-citizenship.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौर त्रि० पुरे वसति शैषिकोऽण् । १ पुरवासिनि २ रोहिषतृणे न० (रामकर्पूर) अगरः । पूरः पूरक एव स्वार्थे अण् । ३ उदरपूरके त्रि० ऋ० २ । ११ । ११ भा० । पुरोभवः पुरस् + अण् [] टिलोपः । ३ पूर्वदिग्देशकालभवे “पौरा बुधगुरुर० विजा नित्यम्” वृ० सं० १७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4423-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरं, क्ली, (पुरे भवम् । पुर + “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । इत्यण् ।) रोहिषतृणम् । इत्यमरः । २ । ४ । १६६ ॥ रामकर्पूर इति ख्यातम् ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “कत्तृणं रौहिषं देवजग्धं सौगन्धिकन्तथा । भूतीकं व्यासपौरञ्च श्यामकं धूमगन्धिकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पुरोद्भूते, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ६ । ८५ । “इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवव्रुः ॥” पुं, पुरुराजपुत्त्रः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ३ । १२ । “शग्धी नो अस्य बद्ध पौरमाविथ धिय इन्द्र सिषासतः ॥” [] पूरः पूरक एव । स्वार्थे अण् । उदरपूरके, त्रि । यथा, तत्रैव । २ । ११ । ११ । “पृणन्तस्ते कुक्षी वर्द्धयन्त्वित्था सुतः पौर इन्द्र- माव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पौर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पौरपौर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पौर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पौर 📚 ➤ किसी नगर या शहर से संबंध रखने वाला
संस्कृत: तृणविशेषः · पर्याय: सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष, मालातृणक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पौर 📚पुर संबंधी । नगर का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पौर
रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम (२.४.१६६) — कत्तृण, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पौर: पुर+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें