🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:20:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौर
paura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम (2.4.166) कत्तृण · सौगन्धिक · ध्याम · देवजग्धक · रौहिष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौर १ वि॰ [सं॰]
१. पुर संबंधी । नगर का ।
२. नगर में उत्पन्न ।
३. पेटू । उदरभरि ।
४. पूर्व दशा या काल में उत्पन्न । यौ॰—पौरकन्या = नागरिक कन्याएँ । पौरकार्य = नगर संबंधी काम काज । नागरिकों का काम । पौरजन । पौरजानपद = नगर और जनपद के निवासी । पौरमुख्य = पौरवृद्ध । पौर- योषित = दे॰ पौरस्त्री । पौरलोक । पौरवृद्ध । पौरसख्य । पौरस्त्री ।
पौर २ संज्ञा पुं॰
१. रोहिष या रूसा नाम की घास ।
२. पुरु राजा का पुत्र ।
३. नखी नामक गंध द्रव्य । नख ।
४. पुरवासी व्यक्ति । नागरिक (को॰) ।
पौर ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ पौरि, 'पौरी' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पौर m. (√ पॄ) ‘filler, increaser’, N. of Soma (Sāy. = उदर-पूरक)
of Indra (Sāy. = पूरयितृ)
of the Aśvins &c., RV.
of a Ṛṣi (author of RV. v, 73; 74)
(pl.) of a dynasty, VP.
2. पौर mf(ई)n. (fr. पुर) belonging to a town or city, urban, civic
पौर m. a townsman, citizen (opp. to जानपद), Gaut.; MBh.; Kāv. &c.
a prince engaged in war under certain circumstances (= नागर, q.v., applied also to planets opposed to each other), Var.
(pl.) N. of a dynasty, VP.
पौर n. a species of fragrant grass, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौर a. (री f.) [पुरे वसति शैषिके अण्] 1 Relating to a city or town, produced in a town, civic. --2 Ved. Filling one's own belly. --रः 1 A townsman, citizen; (opp. जानपद); Ku. 6. 41; Me. 27; R. 2. 10, 74; 12. 3; 16. 9. --2 A term applied to a prince engaged in war under particular circumstances. --3 A planet in a state of opposition to other planets. --री The language of the servants in a palace. --रं A sort of grass (रोहिष). --Comp. --अंगना, --योषित् f., --स्त्री a woman living in a town. --कार्यं public business; अर्थजातस्य गणनाबहुलतयैकभेव पौरकार्यमवेक्षितं Ś. 6. --जनः, --लोकः {1} a citizen. {2} citizens, burghers. --जानपद a. belonging to town and country. (--दाः pl.) citizens and rustics, townsmen and country people; कथं दुर्जनाः पौरजानपदाः U. 1. [] --वृद्धः an eminent citizen, an elder man. --सख्यं fellow-citizenship.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौर त्रि० पुरे वसति शैषिकोऽण् । १ पुरवासिनि २ रोहिषतृणे न० (रामकर्पूर) अगरः । पूरः पूरक एव स्वार्थे अण् । ३ उदरपूरके त्रि० ऋ० २ । ११ । ११ भा० । पुरोभवः पुरस् + अण् [] टिलोपः । ३ पूर्वदिग्देशकालभवे “पौरा बुधगुरुर० विजा नित्यम्” वृ० सं० १७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4423-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरं, क्ली, (पुरे भवम् । पुर + “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । इत्यण् ।) रोहिषतृणम् । इत्यमरः । २ । ४ । १६६ ॥ रामकर्पूर इति ख्यातम् ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “कत्तृणं रौहिषं देवजग्धं सौगन्धिकन्तथा । भूतीकं व्यासपौरञ्च श्यामकं धूमगन्धिकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पुरोद्भूते, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ६ । ८५ । “इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवव्रुः ॥” पुं, पुरुराजपुत्त्रः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ३ । १२ । “शग्धी नो अस्य बद्ध पौरमाविथ धिय इन्द्र सिषासतः ॥” [] पूरः पूरक एव । स्वार्थे अण् । उदरपूरके, त्रि । यथा, तत्रैव । २ । ११ । ११ । “पृणन्तस्ते कुक्षी वर्द्धयन्त्वित्था सुतः पौर इन्द्र- माव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पौर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें