🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:38:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रगुण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रगुण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रगुण

अर्थ: सीधा, ईमानदार, खरा

संस्कृत: पर्याय: ऋजु, अजिह्म

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रगुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रगुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रगुण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रगुणःप्रगुणौप्रगुणाः
द्वितीयाप्रगुणम्प्रगुणौप्रगुणान्
तृतीयाप्रगुणेनप्रगुणाभ्याम्प्रगुणैः
चतुर्थीप्रगुणायप्रगुणाभ्याम्प्रगुणेभ्यः
पञ्चमीप्रगुणात् / प्रगुणाद्प्रगुणाभ्याम्प्रगुणेभ्यः
षष्ठीप्रगुणस्यप्रगुणयोःप्रगुणानाम्
सप्तमीप्रगुणेप्रगुणयोःप्रगुणेषु
सम्बोधनहे प्रगुणहे प्रगुणौहे प्रगुणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रगुण
प्रगुण
praguṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रगुण वि॰ [सं॰]
१. चतुर । दक्ष । होशियार ।
२. प्रकृष्ट गुणोंवाला । उत्तम गुणवान् ।
३. सरल । अकुटिल । सीधा । अनुकूल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-गुण mf(आ)n. straight (lit. and fig.), right, correct, honest, upright, Mālatīm.; Hcar.
being in a good state or condition, excellent, Ragh.; Mālatīm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (656,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रगुण a. 1 Straight, honest, upright (lit. and fig.); बहिः सर्वाकारप्रगुणरमणीयं व्यवहरन् Māl. 1. 14. --2 Being in the right state or condition, having excellent qualities; श्रमजयात्प्रगुणां च करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिबैर्ययौ R. 9. 49. --3 (a) Worthy, suitable, meritorious; Māl. 1. 16. (b) Efficient; 9. 45. --4 Skilful, clever. (प्रगुणीकृ means 1 To make straight, put in order, arrange. --2 To make smooth. --3 To nourish, bring up).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0727-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रगुण त्रि० प्रस्तती गुणो यत्र प्रकृष्टो गुणो यस्य वा प्रा० ब० १ ऋजतावति २ दक्षे च अमरः । प्रकृष्टगुणोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4431,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रगुणः, त्रि, (प्रकर्षेण गुणो यत्र ।) ऋजुः । इत्यमरः । ३ । १ । ७२ ॥ (प्रकृष्टगुणवति, त्रि । यथा, रघौ । ९ । ४९ । “परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुषोश्च तदिङ्गितबोधनम् । श्रमजयात् प्रगुणाञ्च करत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-246-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रगुणप्रगुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रगुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रगुण 📚 ➤ सीधा, ईमानदार, खरा
संस्कृत: पर्याय: ऋजु, अजिह्म

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रगुण 📚चतुर । दक्ष । होशियार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रगुण
सीधा (३.१.७१) — ऋजु, अजिह्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें