🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:41:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रणाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रणाम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रणाम

अर्थ: झुकना, नमस्कार करना, नमन या नति

व्युत्पत्ति: प्र+नम्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रणाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + नम् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रणाम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रणामःप्रणामौप्रणामाः
द्वितीयाप्रणामम्प्रणामौप्रणामान्
तृतीयाप्रणामेनप्रणामाभ्याम्प्रणामैः
चतुर्थीप्रणामायप्रणामाभ्याम्प्रणामेभ्यः
पञ्चमीप्रणामात् / प्रणामाद्प्रणामाभ्याम्प्रणामेभ्यः
षष्ठीप्रणामस्यप्रणामयोःप्रणामानाम्
सप्तमीप्रणामेप्रणामयोःप्रणामेषु
सम्बोधनहे प्रणामहे प्रणामौहे प्रणामाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रणाम
प्रणाम
praṇāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणाम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झुकना । नत होना ।
२. श्रद्धा की अभिव्यक्ति करना । हाथ जोड़ना । विनीत होना ।
३. लेटकर दंडवत करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-णाम m. (ifc. f(आ). ) bending, bowing, a bow, respectful salutation, prostration, obeisance (esp. to a Brāhman or to a deity), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (659,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणामः 1 Bending, bowing, stooping. --2 A reverential salutation, obeisance, prostration, bow (used with dat.); as in साष्टांगप्रणाम; Ku. 6. 91; मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय चंकार 3. 62; अस्मै प्रणाममकरवम् K. 142. --Comp. --अंजलिः a respectful salutation with the hands folded together; Ku. 4. 35; for अष्टांग˚ see अष्टांग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0731-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणाम पु० प्र + आम--भावे घञ् । प्रणबौ १ स्वापकर्षबोधकव्यापारे करशिरःसंयोगादौ “पद्ग्यां कराभ्यां जासुभ्यामुरसा शिरदा दृशा । वचसा मनसा चैव प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते” इत्युक्ते २ अष्टाङ्गव्याषारभेदे च प्रणामश्च चतुर्द्धा भिवादनम् अष्टाङ्ग पच्चाङ्गः करशिरसंयोनश्च । तत्रा- [] भिवादनशब्दे अभिवादनलक्षणं दृश्यम् । अष्टाङ्गलक्षणम- त्रोक्तं तृतीयो यथा “घाहुभ्याञ्चैव जानुभ्यां शिरसा वचसा दृशा । पञ्चाङ्गोऽयं प्रणामः स्यात् पूजासु प्रवरः स्मृतः” । नतिविशेषस्तु जामले “त्रिकोणाकारा सर्वत्र नतिः शक्तेः समीरिता । दक्षिणाद्वायवीं गत्वा दिशं तस्याश्च शा- म्भवीम् । ततश्च दक्षिणां गत्वा नमस्कारस्त्रिकोणवत्” एकहस्तबणामनिषेधो यथा “एकहस्तप्रणामश्च एक” वापि प्रदक्षिणम् । अकाले दर्शनं विष्णोर्हन्ति पुण्यं पुराकृतम्” इति तन्त्रसारः । स च कायिकवाचिकमान- सभेदेन प्रत्येकं त्रिविधः यथा “कायिको वाग्भवश्चैव मानसस्त्रिविधः स्मृतः । नमस्कारस्तु तत्त्वज्ञैरुत्तमाधमम- ध्यमः । प्रसार्य्य पादौ हस्तौ च पतित्वा दण्डवत् क्षितौ । जानुभ्यामवनीं गत्वा शिरसाऽऽस्पृश्य मेदि- नीम् । क्रियते यो नमस्कार उत्तमः कायिकस्तु सः । जानुभ्यां क्षितिमस्पृष्ट्वा शिरसाऽऽस्पृश्य मेदिनीम् । कियते यो नमस्कारो मध्यमः कायिकस्वु सः । पुटीकृव करौ शीर्षे दीयेते यद्यथा तथा । अस्पृष्ट्वा जानुशी- र्षाभ्यां क्षितिं सोऽधन उच्यते । यः स्वयं गद्यपद्याभ्यां घटिताभ्यां नमस्कृतिः । क्रियते भक्तियुक्तैर्वा वाचिक- स्तूत्तनः स्मृतः । पौराणिकैर्वेदिकैर्वा मन्त्रैर्या क्रियते नतिः । मध्यनोऽसौ नमस्कारो भवेद्वाचनिकः सदा । स वाचिकोऽधमो ज्ञेयो नमस्कारेषु पुत्रकौ! । इष्टम- ध्यानिष्टगतैर्मनोभिस्त्रिविधं पुनः । मननं मानसं प्रोक्तमु- त्तमाधममव्यमम् । त्रिविधे च नमस्कारे कायिकश्चोत्तमः स्मृवः । कायिकैस्तु नमस्कारैर्देवास्तुयन्ति नित्यशः । अवमेव नमस्कारो दण्डादिप्रतिपत्तिभिः । प्रणाम इति विज्ञेयः सपूर्वं प्रतिपादितः” कालिकापु० ७० अ० । शूद- सस्कृतपूजितदवताप्रणामनिषेधो यथा “यः शूद्रोणार्च्चितं लिङ्गं विष्णुं वा प्रणमेद्यदि । निष्कृतिस्तस्य ना- स्त्येव प्रायश्चित्तायुतैरपि” इति कर्मलोचनम् । “नमेत् यः शूद्रसंस्कृतम्” इत्यादि च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4435-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणाम" आता है (22)
प्रणति प्रणाम । प्रणिपात । दंडवतप्रणिपात प्रणामअभिवंदन प्रणाम । नमस्कार । सलाम । बंदगीनमस्कार झुककर अभिवादन करना । प्रणामनमन प्रणाम । नमस्कारप्रणिपतन प्रणामआवदन नमस्कार । प्रणामसलाम प्रणाम करने की क्रिया । प्रणाम । बंदगी । आदाब । मुहा॰— दूर से सलाम करन…जोहार अभिवादन । वंदन । प्रणाम । नमस्कारपरनौत पु संज्ञा स्त्री॰ प्रणति । प्रणाम । नमस्कारसिजदा प्रणाम । दंडवत । माथा टेकना । सिर झुकाना । (मुसल॰)जोहारी नमस्कार । प्रणामपालागन प्रणाम । दंडवत । नमस्कार । विशेष— प्रणाम करने में, विशेषतः ब्राह्मणों …अभिवंदना नमस्कार । प्रणामनति झुकाव । उतारआदेश आज्ञानमस् झुकना । नमनअभिवदन भाषण । कथनवंदना स्तुतिअदेस पु संज्ञा पुं॰आदाब नियम । कायदाबंदगी भक्तिपूर्वक ईश्वर की बंदना । ईश्वराराधन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रणामप्रणाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + नम् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रणाम 📚 ➤ झुकना, नमस्कार करना, नमन या नति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रणाम 📚झुकना । नत होना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • प्रणाम = प्रण + अम कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • प्रणाम: प्र+नम्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬