🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:31:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रणाम
praṇāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणाम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झुकना । नत होना ।
२. श्रद्धा की अभिव्यक्ति करना । हाथ जोड़ना । विनीत होना ।
३. लेटकर दंडवत करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-णाम m. (ifc. f(आ). ) bending, bowing, a bow, respectful salutation, prostration, obeisance (esp. to a Brāhman or to a deity), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (659,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणामः 1 Bending, bowing, stooping. --2 A reverential salutation, obeisance, prostration, bow (used with dat.); as in साष्टांगप्रणाम; Ku. 6. 91; मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय चंकार 3. 62; अस्मै प्रणाममकरवम् K. 142. --Comp. --अंजलिः a respectful salutation with the hands folded together; Ku. 4. 35; for अष्टांग˚ see अष्टांग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0731-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणाम पु० प्र + आम--भावे घञ् । प्रणबौ १ स्वापकर्षबोधकव्यापारे करशिरःसंयोगादौ “पद्ग्यां कराभ्यां जासुभ्यामुरसा शिरदा दृशा । वचसा मनसा चैव प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते” इत्युक्ते २ अष्टाङ्गव्याषारभेदे च प्रणामश्च चतुर्द्धा भिवादनम् अष्टाङ्ग पच्चाङ्गः करशिरसंयोनश्च । तत्रा- [] भिवादनशब्दे अभिवादनलक्षणं दृश्यम् । अष्टाङ्गलक्षणम- त्रोक्तं तृतीयो यथा “घाहुभ्याञ्चैव जानुभ्यां शिरसा वचसा दृशा । पञ्चाङ्गोऽयं प्रणामः स्यात् पूजासु प्रवरः स्मृतः” । नतिविशेषस्तु जामले “त्रिकोणाकारा सर्वत्र नतिः शक्तेः समीरिता । दक्षिणाद्वायवीं गत्वा दिशं तस्याश्च शा- म्भवीम् । ततश्च दक्षिणां गत्वा नमस्कारस्त्रिकोणवत्” एकहस्तबणामनिषेधो यथा “एकहस्तप्रणामश्च एक” वापि प्रदक्षिणम् । अकाले दर्शनं विष्णोर्हन्ति पुण्यं पुराकृतम्” इति तन्त्रसारः । स च कायिकवाचिकमान- सभेदेन प्रत्येकं त्रिविधः यथा “कायिको वाग्भवश्चैव मानसस्त्रिविधः स्मृतः । नमस्कारस्तु तत्त्वज्ञैरुत्तमाधमम- ध्यमः । प्रसार्य्य पादौ हस्तौ च पतित्वा दण्डवत् क्षितौ । जानुभ्यामवनीं गत्वा शिरसाऽऽस्पृश्य मेदि- नीम् । क्रियते यो नमस्कार उत्तमः कायिकस्तु सः । जानुभ्यां क्षितिमस्पृष्ट्वा शिरसाऽऽस्पृश्य मेदिनीम् । कियते यो नमस्कारो मध्यमः कायिकस्वु सः । पुटीकृव करौ शीर्षे दीयेते यद्यथा तथा । अस्पृष्ट्वा जानुशी- र्षाभ्यां क्षितिं सोऽधन उच्यते । यः स्वयं गद्यपद्याभ्यां घटिताभ्यां नमस्कृतिः । क्रियते भक्तियुक्तैर्वा वाचिक- स्तूत्तनः स्मृतः । पौराणिकैर्वेदिकैर्वा मन्त्रैर्या क्रियते नतिः । मध्यनोऽसौ नमस्कारो भवेद्वाचनिकः सदा । स वाचिकोऽधमो ज्ञेयो नमस्कारेषु पुत्रकौ! । इष्टम- ध्यानिष्टगतैर्मनोभिस्त्रिविधं पुनः । मननं मानसं प्रोक्तमु- त्तमाधममव्यमम् । त्रिविधे च नमस्कारे कायिकश्चोत्तमः स्मृवः । कायिकैस्तु नमस्कारैर्देवास्तुयन्ति नित्यशः । अवमेव नमस्कारो दण्डादिप्रतिपत्तिभिः । प्रणाम इति विज्ञेयः सपूर्वं प्रतिपादितः” कालिकापु० ७० अ० । शूद- सस्कृतपूजितदवताप्रणामनिषेधो यथा “यः शूद्रोणार्च्चितं लिङ्गं विष्णुं वा प्रणमेद्यदि । निष्कृतिस्तस्य ना- स्त्येव प्रायश्चित्तायुतैरपि” इति कर्मलोचनम् । “नमेत् यः शूद्रसंस्कृतम्” इत्यादि च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4435-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणाम" आता है (22)
प्रणति प्रणाम । प्रणिपात । दंडवतप्रणिपात प्रणामअभिवंदन प्रणाम । नमस्कार । सलाम । बंदगीनमस्कार झुककर अभिवादन करना । प्रणामनमन प्रणाम । नमस्कारप्रणिपतन प्रणामआवदन नमस्कार । प्रणामसलाम प्रणाम करने की क्रिया । प्रणाम । बंदगी । आदाब । मुहा॰— दूर से सलाम करन…जोहार अभिवादन । वंदन । प्रणाम । नमस्कारपरनौत पु संज्ञा स्त्री॰ प्रणति । प्रणाम । नमस्कारसिजदा प्रणाम । दंडवत । माथा टेकना । सिर झुकाना । (मुसल॰)जोहारी नमस्कार । प्रणामपालागन प्रणाम । दंडवत । नमस्कार । विशेष— प्रणाम करने में, विशेषतः ब्राह्मणों …अभिवंदना नमस्कार । प्रणामनति झुकाव । उतारआदेश आज्ञानमस् झुकना । नमनअभिवदन भाषण । कथनवंदना स्तुतिअदेस पु संज्ञा पुं॰आदाब नियम । कायदाबंदगी भक्तिपूर्वक ईश्वर की बंदना । ईश्वराराधन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें