🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:06:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रणीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रणीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रणीत

अर्थ: सामने प्रस्तुत, आगे पेश किया हुआ, उपस्थित

संस्कृत: संस्कृताग्निः · पर्याय: उपसम्पन्न

व्युत्पत्ति: प्र+नी+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रणीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रणीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रणीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रणीतःप्रणीतौप्रणीताः
द्वितीयाप्रणीतम्प्रणीतौप्रणीतान्
तृतीयाप्रणीतेनप्रणीताभ्याम्प्रणीतैः
चतुर्थीप्रणीतायप्रणीताभ्याम्प्रणीतेभ्यः
पञ्चमीप्रणीतात् / प्रणीताद्प्रणीताभ्याम्प्रणीतेभ्यः
षष्ठीप्रणीतस्यप्रणीतयोःप्रणीतानाम्
सप्तमीप्रणीतेप्रणीतयोःप्रणीतेषु
सम्बोधनहे प्रणीतहे प्रणीतौहे प्रणीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रणीत
प्रणीत
praṇīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(मन्त्रों से) संस्कृत अग्नि (2.7.22) समूह्य · परिचाय्य · उपचाय्य
(छौंक आदि से) संस्कृत व्यंजन (2.9.46) उपसम्पन्न
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणीत १ वि॰ [सं॰]
१. रचित । बनाया हुआ । तैयार किया हुआ । निर्मित । उ॰—कोट कलशों पर प्रणीत विहंग है; ठीक जैसे रूप वैसे रंग हैं ।—साकेत, पृ॰ ५ ।
२. संस्कृत । सुधारा हुआ । संशोधित ।
३. भेजा हुआ ।
४. लाया हुआ ।
५. फेंका हुआ ।
६. पास पहुँचाया हुआ ।
७. जिसका मंत्र से संस्कार किया गया हो ।
८. विहित (को॰) ।
९. (बंद आदि) लगाया हुआ । आरोपित (को॰) ।
प्रणीत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जल जिसका मंत्र से संस्कार किया गया हो ।
२. यज्ञ के मंत्र से संस्कृत की हुई अग्नि ।
३. अच्छी तरह पकाया हुआ भोजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚णीत (प्र-), mfn. led forwards, advanced, brought, offered, conveyed (esp. to the altar, as fire or water or Soma), RV. &c. &c.
brought into, reduced to (e.g. तमस्, to blindness, RV.; -वशम्, to submission, BhP.)
directed towards (loc.), Sāh.
hurled, cast, shot, MBh.
led towards i.e. delivered, given (as a son; others ‘exposed’), MBh. i, 4672
performed, executed, finished, made, done, prepared, Up.; MBh. &c.
inflicted, sentenced, awarded, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
established, instituted, taught, said, written, MBh.; Kāv. &c.
(-त्व n., Sarvad.) wished, desired (cf. मनः-)
good (as food), Divyāv.
entered, approached, L.
प्र-˚णीत m. (scil. अग्नि) fire consecrated by prayers or mystical formulas, W.
प्र-˚णीत n. anything cooked or dressed (such as a condiment), A.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (660,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणीत p. p. 1 Put forward, advanced, presented. --2 Delivered, given, offered, presented. --3 Brought into, reduced to. --4 Executed, effected, performed. --5 Taught, prescribed. --6 Cast, sent, discharged. --7 Brought to, set. --8 Written, composed. --9 Set aside, removed. --10 Agreeable or pleasing. --11 Inflicted (as punishment); see प्रणी above. --तः Fire consecrated by prayers. --ता A sacrificed vessel. --तं Anything cooked or dressed, such as a condiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0732-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणीतं, त्रि, (प्र + णी + क्त ।) उपसम्पन्नम् । पाकेन रूपरसादिसम्पन्नव्यञ्जनादि । इत्यमर- भरतौ । क्षिप्तम् । विहितम् । प्रवेशितम् । इति मेदिनी । ते, १२४ ॥ कृतम् । इति हेमचन्द्रः ॥
प्रणीतः, पुं, (प्रणीयते इति । प्र + णी + क्त ।) संस्कृतानलः । यज्ञे मन्त्रादिना संस्कृताग्निः । इत्यमरः । २ । ७ । २० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणीत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रणीतप्रणीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रणीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रणीत 📚 ➤ सामने प्रस्तुत, आगे पेश किया हुआ, उपस्थित
संस्कृत: संस्कृताग्निः · पर्याय: उपसम्पन्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रणीत 📚रचित । बनाया हुआ । तैयार किया हुआ । निर्मित🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रणीत
(मन्त्रों से) संस्कृत अग्नि (२.७.२२) — समूह्य, परिचाय्य, उपचाय्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रणीत: प्र+नी+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें