🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:53:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रणीत
praṇīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(मन्त्रों से) संस्कृत अग्नि (2.7.22) समूह्य · परिचाय्य · उपचाय्य
(छौंक आदि से) संस्कृत व्यंजन (2.9.46) उपसम्पन्न
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणीत १ वि॰ [सं॰]
१. रचित । बनाया हुआ । तैयार किया हुआ । निर्मित । उ॰—कोट कलशों पर प्रणीत विहंग है; ठीक जैसे रूप वैसे रंग हैं ।—साकेत, पृ॰ ५ ।
२. संस्कृत । सुधारा हुआ । संशोधित ।
३. भेजा हुआ ।
४. लाया हुआ ।
५. फेंका हुआ ।
६. पास पहुँचाया हुआ ।
७. जिसका मंत्र से संस्कार किया गया हो ।
८. विहित (को॰) ।
९. (बंद आदि) लगाया हुआ । आरोपित (को॰) ।
प्रणीत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जल जिसका मंत्र से संस्कार किया गया हो ।
२. यज्ञ के मंत्र से संस्कृत की हुई अग्नि ।
३. अच्छी तरह पकाया हुआ भोजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚णीत (प्र-), mfn. led forwards, advanced, brought, offered, conveyed (esp. to the altar, as fire or water or Soma), RV. &c. &c.
brought into, reduced to (e.g. तमस्, to blindness, RV.; -वशम्, to submission, BhP.)
directed towards (loc.), Sāh.
hurled, cast, shot, MBh.
led towards i.e. delivered, given (as a son; others ‘exposed’), MBh. i, 4672
performed, executed, finished, made, done, prepared, Up.; MBh. &c.
inflicted, sentenced, awarded, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
established, instituted, taught, said, written, MBh.; Kāv. &c.
(-त्व n., Sarvad.) wished, desired (cf. मनः-)
good (as food), Divyāv.
entered, approached, L.
प्र-˚णीत m. (scil. अग्नि) fire consecrated by prayers or mystical formulas, W.
प्र-˚णीत n. anything cooked or dressed (such as a condiment), A.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (660,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणीत p. p. 1 Put forward, advanced, presented. --2 Delivered, given, offered, presented. --3 Brought into, reduced to. --4 Executed, effected, performed. --5 Taught, prescribed. --6 Cast, sent, discharged. --7 Brought to, set. --8 Written, composed. --9 Set aside, removed. --10 Agreeable or pleasing. --11 Inflicted (as punishment); see प्रणी above. --तः Fire consecrated by prayers. --ता A sacrificed vessel. --तं Anything cooked or dressed, such as a condiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0732-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणीतं, त्रि, (प्र + णी + क्त ।) उपसम्पन्नम् । पाकेन रूपरसादिसम्पन्नव्यञ्जनादि । इत्यमर- भरतौ । क्षिप्तम् । विहितम् । प्रवेशितम् । इति मेदिनी । ते, १२४ ॥ कृतम् । इति हेमचन्द्रः ॥
प्रणीतः, पुं, (प्रणीयते इति । प्र + णी + क्त ।) संस्कृतानलः । यज्ञे मन्त्रादिना संस्कृताग्निः । इत्यमरः । २ । ७ । २० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणीत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें