🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:01:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रणेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रणेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रणेय

अर्थ: पथप्रदर्शन किये जने योग्य, नेतृत्व दिये जाने योग्य, शिक्षणीय, विनम्र, विनीत, आज्ञाकारी

संस्कृत: पर्याय: वश्य

व्युत्पत्ति: प्र+नी+य (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रणेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रणेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. नेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + नी + यत्
  4. नेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + नी + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रणेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रणेयःप्रणेयौप्रणेयाः
द्वितीयाप्रणेयम्प्रणेयौप्रणेयान्
तृतीयाप्रणेयेनप्रणेयाभ्याम्प्रणेयैः
चतुर्थीप्रणेयायप्रणेयाभ्याम्प्रणेयेभ्यः
पञ्चमीप्रणेयात् / प्रणेयाद्प्रणेयाभ्याम्प्रणेयेभ्यः
षष्ठीप्रणेयस्यप्रणेययोःप्रणेयानाम्
सप्तमीप्रणेयेप्रणेययोःप्रणेयेषु
सम्बोधनहे प्रणेयहे प्रणेयौहे प्रणेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रणेय
प्रणेय
praṇeya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वश में रहने वाला (3.1.25) वश्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणेय वि॰ [सं॰]
१. जिसके लौकिक संस्कार हो चुके हों ।
२. अधीन । वशवर्ती ।
३. जिसका नेतृत्व या पथप्रदर्शन किया जाय (को॰) ।
४. करने योग्य । अवश्य संपन्न करने योग्य (को॰) ।
५. ले जाने योग्य । जो ले जाया जाय । प्रापणीय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚णेय mfn. to be guided or led, docile, obedient, MBh.; Hariv.; Śaṃk.
to be (or being) used or applied, Bālar.; Car.
to be executed or accomplished, MBh.
to be fixed or settled, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (660,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणेय a. 1 To be guided or led, tractable, yielding, submissive, obedient. --2 To be executed or accomplished. --3 To be settled or fixed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0732-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणेय त्रि० प्र + नी--यत् । १ वश्ये अधीने २ कृतलौकिकसं- स्कारे च हेमच० ३ प्रापणीये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4436,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणेयः, त्रि, (प्रकर्षेण नेतुं शक्यः । प्र + णी + “अचो यत् ।” ३ । १ । ९७ । इति यत् ।) वश्यः । इत्यमरः । ३ । ३ । २५ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ५६ । ६० । “अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वद- न्त्युत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रणेयप्रणेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रणेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | नेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + नी + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रणेय 📚 ➤ पथप्रदर्शन किये जने योग्य, नेतृत्व दिये जाने योग्य, शिक्षणीय, विनम्र, विनीत, आज्ञाकारी
संस्कृत: पर्याय: वश्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रणेय 📚जिसके लौकिक संस्कार हो चुके हों🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रणेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • प्रणेय: प्र+नी+य (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें