🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:06:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रतल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रतल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रतल

अर्थ: - प्रकृष्टं तलम् निम्नलोक के सात विभागों में से एक

संस्कृत: विस्तृताङ्गुलपाणिः, वामदक्षिणपाण्यौ मिलितविस्तृताङ्गुली · पर्याय: चपेट, प्रहस्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रतल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रतल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रतल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतलःप्रतलौप्रतलाः
द्वितीयाप्रतलम्प्रतलौप्रतलान्
तृतीयाप्रतलेनप्रतलाभ्याम्प्रतलैः
चतुर्थीप्रतलायप्रतलाभ्याम्प्रतलेभ्यः
पञ्चमीप्रतलात् / प्रतलाद्प्रतलाभ्याम्प्रतलेभ्यः
षष्ठीप्रतलस्यप्रतलयोःप्रतलानाम्
सप्तमीप्रतलेप्रतलयोःप्रतलेषु
सम्बोधनहे प्रतलहे प्रतलौहे प्रतलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रतल
प्रतल
pratala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उँगलियाँ फैला हुआ हाथ (2.6.85) चपेट · प्रहस्त
दोनों (बायाँ-दायाँ) हथेलियाँ फैलाकर मिलाना (2.6.86) संहतल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथ की हथेली । पंजा ।
२. सप्त अधो- लोक में से एक । पाताल के सातवें भाग का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-तल m. the open hand with the fingers extended, L.
प्र-तल m. n. one of the divisions of the lower regions, L. (cf. पाताल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (661,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतलं One of the seven divisions of the lower world; see पाताल. --लः The open hand with the fingers extended.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0733-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतल न० न० प्रकृष्टं तलम् । १ पातालभेदे मेदि० । प्रकृष्टं तलमस्य । २ विस्तृताङ्गुलिके पाणौ चपेटे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4436,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतलं, क्ली, (प्रकृष्टं तलम् ।) पातालभेदः । इति मेदिनी । ले, १०६ ॥
प्रतलः, पुं, (प्रकृष्टं तलमस्य ।) विस्तृताङ्गुलि- पाणिः । चपेटः । इत्यमरः । २ । ६ । ८४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रतलप्रतल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रतल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रतल 📚 ➤ - प्रकृष्टं तलम् निम्नलोक के सात विभागों में से एक
संस्कृत: विस्तृताङ्गुलपाणिः, वामदक्षिणपाण्यौ मिलितविस्तृताङ्गुली · पर्याय: चपेट, प्रहस्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रतल 📚हाथ की हथेली । पंजा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रतल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें