🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:42:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रतीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रतीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रतीत

अर्थ: प्रस्थित, प्रयात

संस्कृत: पर्याय: प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत

व्युत्पत्ति: प्रति+इ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रतीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रतीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रतीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतीतःप्रतीतौप्रतीताः
द्वितीयाप्रतीतम्प्रतीतौप्रतीतान्
तृतीयाप्रतीतेनप्रतीताभ्याम्प्रतीतैः
चतुर्थीप्रतीतायप्रतीताभ्याम्प्रतीतेभ्यः
पञ्चमीप्रतीतात् / प्रतीताद्प्रतीताभ्याम्प्रतीतेभ्यः
षष्ठीप्रतीतस्यप्रतीतयोःप्रतीतानाम्
सप्तमीप्रतीतेप्रतीतयोःप्रतीतेषु
सम्बोधनहे प्रतीतहे प्रतीतौहे प्रतीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रतीत
प्रतीत
pratīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतीत वि॰ [सं॰]
१. ज्ञात । विदित । जाना हुआ । जैसे,— ऐसा प्रतीत होता है कि इस वर्ष अच्छी वर्षा होगी ।
२. प्रसिद्ध । विख्यात । मशहूर ।
३. प्रसन्न । खुश ।
४. संमानित । आदरयुक्त । संमानपूर्ण (को॰) ।
५. विद्वान् । ज्ञानी (को॰) ।
६. जिसका दृढ़ निश्चय या संक्ल्प हो (को॰) ।
७. गया हुआ । प्रस्थित । गत (को॰) ।
८. विश्वस्त । जिसपर विश्वास किया गया हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतीत mfn. acknowledged, recognized, known (श्यामैति, ‘by the name of Ś˚’), Nir.; Mn.; MBh. &c.
convinced of anything, trusting in, firmly resolved upon (comp.), KaṭhUp.; MBh.; Hit.
satisfied, cheerful, glad, pleased, AitBr.; MBh. &c.
respectful, L.
past, gone, L.
clever, wise, L.
प्रतीत m. N. of a divinity enumerated among the Viśve Devās, MBh.
प्रतीत &c. See under 2. प्रती.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (673,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतीत p. p. 1 Set forth, started. --2 Gone by, past, gone. --3 Believed, trusted. --4 Proved, established. --5 Acknowledged, recognised. --6 Called, known as, named. --7 Wellknown, renowned, famous. --8 Firmly resolved. --9 (a) Convinced, of a firm conviction. (b) Believing, trusting, confident. --10 Pleased, delighted; R. 3. 12; 5. 26; 14. 47; 16. 23. --11 Respectful. --12 Clever, learned, wise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0743-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतीत त्रि० प्रति + इण--क्त । १ ख्याते २ ज्ञाते अमरः । ३ हृष्टे ४ सादरे च राजनि० । ५ विश्वदेवगणमेदे पु० भा० अनु० ९१ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4459,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतीतः, त्रि, (प्रतीयते स्म प्रत्येकमगाद्वेति । प्रति + इण् + कर्म्मणि कर्त्तरि वा क्तः ।) ख्यातः । इत्यमरः । ३ । १ । ९ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ८ । १० । “प्राप्तां वसुमतीं प्रीतिं प्रतीतां हतविद्विषम् । उपस्थास्यसि कौशल्यां दासीवत्त्वं कृता- ञ्जलिः ॥”) सादरः । ज्ञातः । हृष्टः । इति मेदिनी । ते, १२५ ॥ (पुं, विश्वेदेवानामन्यतमः । यथा, महा- भारते । १३ । ९१ । ३२ । “अनुकर्म्मा प्रतीतश्च प्रदाताथांशुमांस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-269-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रतीत" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रतीतप्रतीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रतीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रतीत 📚 ➤ प्रस्थित, प्रयात
संस्कृत: पर्याय: प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रतीत 📚ज्ञात । विदित । जाना हुआ । जैसे,— ऐसा प्रतीत होता है कि इस वर्ष अच्छी …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रतीत
प्रसिद्ध (३.१.९) — प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रतीत: प्रति+इ+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें