🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:13:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रदान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रदान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रदान

अर्थ: देना, प्रदान करना, अर्पन करना, प्रस्तुत करना

व्युत्पत्ति: प्र+दा+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रदान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रदान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रदानम्प्रदानेप्रदानानि
द्वितीयाप्रदानम्प्रदानेप्रदानानि
तृतीयाप्रदानेनप्रदानाभ्याम्प्रदानैः
चतुर्थीप्रदानायप्रदानाभ्याम्प्रदानेभ्यः
पञ्चमीप्रदानात् / प्रदानाद्प्रदानाभ्याम्प्रदानेभ्यः
षष्ठीप्रदानस्यप्रदानयोःप्रदानानाम्
सप्तमीप्रदानेप्रदानयोःप्रदानेषु
सम्बोधनहे प्रदानहे प्रदानेहे प्रदानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रदान
प्रदान
pradāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रदान संज्ञा पुं॰ [सं॰] देने की क्रिया । देना । उ॰— तुम अन्य प्रदान करो, न करो ।— अर्चना, पृ॰ ४४ ।
२. दान । बखशीस ।
३. विवाह । शादी ।
४. अंकुश । सृणि ।
५. वलि । नैवेद्य [को॰] ।
६. प्रत्याख्यान । खंडन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र-दान n. (for 2. See below) giving, bestowal, presentation (esp. of an offering in the fire; also N. of the sacred text recited on this occasion), TS. &c. &c.
a gift, donation, Mn.; MBh. &c.
giving away in marriage, Mn.; Yājñ. &c.
applying (of a clyster), Suśr.
turning (the eyes), Kum.
making (an attack), Pañcat.
uttering (a curse), VP.
granting (a boon), MBh.
teaching, imparting, announcing, declaring, Mn.; R.; Kathās.
2. प्र-दान n. (√ दो) a goad, L. (for 1. See under प्र- √ 1. दा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (679,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रदानं 1 Giving, granting, bestowing, offering; वर˚, अग्नि˚, काष्ठ˚ &c. --2 Giving away in marriage; वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदानाद्व्यापाररोधि भदनस्य निषोवेतव्यं Ś. 1. 27. --3 Imparting, instructing; विद्या˚. --4 A gift, donation, present. --5 A goad. --6 An oblation. --Comp. --शूरः a very munificent man, donor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0748-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदान न० प्र + दा--भावे ल्युट् । प्रकृष्टदाने “प्रदानं स्वाम्य- कारणम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4469,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदानं, क्ली, (प्र + दा + भावे ल्युट् ।) दानम् । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रकृष्टदानञ्च । (यथा, मनौ । ३ । २४० । “होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-274-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रदान" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रदानप्रदान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रदान 📚 ➤ देना, प्रदान करना, अर्पन करना, प्रस्तुत करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रदान 📚देने की क्रिया । देना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रदान: प्र+दा+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें