🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:11:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रदोष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रदोष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रदोष

अर्थ: बुरा, भ्रष्ट

संस्कृत: रात्रिप्रारम्भः · पर्याय: रजनीमुख

व्युत्पत्ति: प्रकृष्टः दोषो यस्य-प्रा.ब

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रदोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रदोष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रदोष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रदोषःप्रदोषौप्रदोषाः
द्वितीयाप्रदोषम्प्रदोषौप्रदोषान्
तृतीयाप्रदोषेणप्रदोषाभ्याम्प्रदोषैः
चतुर्थीप्रदोषायप्रदोषाभ्याम्प्रदोषेभ्यः
पञ्चमीप्रदोषात् / प्रदोषाद्प्रदोषाभ्याम्प्रदोषेभ्यः
षष्ठीप्रदोषस्यप्रदोषयोःप्रदोषाणाम्
सप्तमीप्रदोषेप्रदोषयोःप्रदोषेषु
सम्बोधनहे प्रदोषहे प्रदोषौहे प्रदोषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रदोष
प्रदोष
pradoṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है (1.4.6)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रदोष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संध्याकाल । रजनीमुख । सूर्य के अस्त होने का समय । विशेष— कुछ लोग रात के पहले पहर को भी प्रदोष कहते हैं ।
२. वह अँधेरा जो संध्या समय होता है ।
३. त्रयोदशी का व्रत जिसमें दिन भर उपवास करके संध्या समय शिव का पूजन करके तब भोजन करना होता है । यह व्रत प्रायः पुत्र को कामना से किया जाता है ।
४. अव्यवस्था (को॰) ।
५. बड़ा दोष । भारी अपराध ।
प्रदोष २ वि॰ दुष्ट । पाजी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र-˚दोष mfn. (for 2. See col. 2) corrupt, bad, wicked, Śiś.
प्र-˚दोष m. defect, fault, disordered condition (of the body or of a country), mutiny, rebellion, Pañcat.
2. प्र-दोष m. (for 1. See under प्र-दुष्) the first part of the night, evening (also personified as a son of Doṣā and associated with Niśitha and Vyuṣṭa), MBh.; Kāv.; Pur. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (680,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रदोष a. Bad, corrupt. --षः 1 (a) A fault, defect, sin, offence. (b) Transgression, violation. --2 Disordered condition, such as mutiny, rebellion. --3 Evening, nightfall, the first part of the night; तमःस्वभावास्तेऽप्यन्ये प्रदोषमनुयायिनः Śi. 2. 98 (where प्रदोष primarily means ‘corrupt’ or ‘bad’); व्रजसुंदरीजनमनस्तोषप्रदोषः Gīt. 5; Ku. 5. 44; R. 1. 93; Rs. 1. 12. --Comp. --आगमः nightfall. --कालः --समयः --वेला evening-time, nightfall. --तिमिरं evening darkness, the dusk of early night; कामं प्रदोषतिमिरेण न दृश्यसे त्वं [] Mk. 1. 35. --रमणीय a. delightful in the evening.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0749-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदोष पु० प्रक्रान्ता दोषारात्रिरत्र काले प्रा० स० । रात्रेः । प्रथमभागभेदे तिथिभेदस्य प्रदोषेऽनध्यायः ति० त० उक्तो यथा “सारस्वतादिप्रदोषमाह स्मृतिः “त्रियोदश्याश्चतुर्थ्याश्च सप्तम्या द्वादशीतिथेः । प्रदोषेऽध्ययनं धीमान् न कुर्वीत यथाक्रमम् । सारस्वतो माणपतः सौरश्च वैष्णवस्तथा” प्रदोषशब्दोऽत्र प्रथमप्रहर इति हेमाद्रिः । रात्रिपर इति निर्णयामृतकृद् । तथा व्रतभेदे रात्रिप्रथमयाम परता हेमाद्रौ व्रत० उक्ता “त्रयोदश्यां तथा रात्रौ सो- पहारं त्रिलोचनम् । इष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्व- पातकैः” । इदं प्रदोषव्रतमिति हेमाद्रिः । शिवरात्रिव्रते तु “ष्रदोषव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिचतुर्दशी” हेमाद्रि० स्मृतिः । तत्रैव वताः “प्रदोषोऽस्तमयादूर्द्ध्वं घटिकाद्वय- मिष्यते” । घटिकादण्डद्वयम् “त्रयोदश्यस्तगे सूर्य्ये चतसृष्वपि नाडिषु । भूतविद्धा तु सा तत्र शिवरात्रिव्रतं चरेत्” ति० त० बायुपु० वाक्यैकवाक्यत्वात् । तथा च प्रदीषशबद्स्य रात्रिमात्रं रात्रेः प्रथमयामः प्रथमदण्ड- चतुष्टयं चार्थः कर्मभेदे तस्य ग्राह्यता । तत्रानध्यागे शर्वरीमात्रपरता प्रदोषव्रते प्रथमयामपरता शिवरात्रिव्र- तादी दण्डचतुष्टयपरतेति विवेकः । “पृदोषोरजनी- मुखम् इव्यमरोक्तिः रात्रेः प्रथमप्रहरप्रथमदण्डचतुष्ट- [] यपरत्वाभिप्रायेण रात्रिमात्रे भक्त्येति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4470-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदोषः, पुं, (दोषा रात्रिः । प्रारम्भो दोषाया इति प्रादिसमासः । प्रक्रान्ता दोषा रात्रि- रत्रेति वा ।) रजनीमुखम् । इत्यमरः । १ । ४ । ६ ॥ तत्तु रात्रेः प्रथमदण्डचतुष्टयम् । यथा, -- “प्रदोषोऽस्तमयादूर्द्धं घटिकाद्बयमिष्यते ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ४४ । “वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते ॥”) दोषः । इति हेमचन्द्रः ॥ (प्रकृष्टो दोषो यस्येति । दुष्टे, त्रि । यथा, माघे । २ । ९८ । “ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयः । तमःस्वभावास्तेऽप्येनं प्रदोषमनुयायिनः ॥” “ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयो राजानस्तमःस्वभावाः तमोगुणात्मकाः अतएव तेऽपि प्रदोषं प्रकृष्टदोषम् । प्रदोषो दुष्टरात्रांशा विति वैजयन्ती । तामसमेवैनं चैद्यमनुयायिनः अनुयास्यन्ति सादृश्यादिति भावः ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-275-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रदोषप्रदोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रदोष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रदोष 📚 ➤ बुरा, भ्रष्ट
संस्कृत: रात्रिप्रारम्भः · पर्याय: रजनीमुख

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रदोष 📚संध्याकाल । रजनीमुख । सूर्य के अस्त होने का समय । विशेष— कुछ लोग रात क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रदोष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬