🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:32:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रदोष
pradoṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है (1.4.6)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रदोष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संध्याकाल । रजनीमुख । सूर्य के अस्त होने का समय । विशेष— कुछ लोग रात के पहले पहर को भी प्रदोष कहते हैं ।
२. वह अँधेरा जो संध्या समय होता है ।
३. त्रयोदशी का व्रत जिसमें दिन भर उपवास करके संध्या समय शिव का पूजन करके तब भोजन करना होता है । यह व्रत प्रायः पुत्र को कामना से किया जाता है ।
४. अव्यवस्था (को॰) ।
५. बड़ा दोष । भारी अपराध ।
प्रदोष २ वि॰ दुष्ट । पाजी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र-˚दोष mfn. (for 2. See col. 2) corrupt, bad, wicked, Śiś.
प्र-˚दोष m. defect, fault, disordered condition (of the body or of a country), mutiny, rebellion, Pañcat.
2. प्र-दोष m. (for 1. See under प्र-दुष्) the first part of the night, evening (also personified as a son of Doṣā and associated with Niśitha and Vyuṣṭa), MBh.; Kāv.; Pur. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (680,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रदोष a. Bad, corrupt. --षः 1 (a) A fault, defect, sin, offence. (b) Transgression, violation. --2 Disordered condition, such as mutiny, rebellion. --3 Evening, nightfall, the first part of the night; तमःस्वभावास्तेऽप्यन्ये प्रदोषमनुयायिनः Śi. 2. 98 (where प्रदोष primarily means ‘corrupt’ or ‘bad’); व्रजसुंदरीजनमनस्तोषप्रदोषः Gīt. 5; Ku. 5. 44; R. 1. 93; Rs. 1. 12. --Comp. --आगमः nightfall. --कालः --समयः --वेला evening-time, nightfall. --तिमिरं evening darkness, the dusk of early night; कामं प्रदोषतिमिरेण न दृश्यसे त्वं [] Mk. 1. 35. --रमणीय a. delightful in the evening.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0749-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदोष पु० प्रक्रान्ता दोषारात्रिरत्र काले प्रा० स० । रात्रेः । प्रथमभागभेदे तिथिभेदस्य प्रदोषेऽनध्यायः ति० त० उक्तो यथा “सारस्वतादिप्रदोषमाह स्मृतिः “त्रियोदश्याश्चतुर्थ्याश्च सप्तम्या द्वादशीतिथेः । प्रदोषेऽध्ययनं धीमान् न कुर्वीत यथाक्रमम् । सारस्वतो माणपतः सौरश्च वैष्णवस्तथा” प्रदोषशब्दोऽत्र प्रथमप्रहर इति हेमाद्रिः । रात्रिपर इति निर्णयामृतकृद् । तथा व्रतभेदे रात्रिप्रथमयाम परता हेमाद्रौ व्रत० उक्ता “त्रयोदश्यां तथा रात्रौ सो- पहारं त्रिलोचनम् । इष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्व- पातकैः” । इदं प्रदोषव्रतमिति हेमाद्रिः । शिवरात्रिव्रते तु “ष्रदोषव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिचतुर्दशी” हेमाद्रि० स्मृतिः । तत्रैव वताः “प्रदोषोऽस्तमयादूर्द्ध्वं घटिकाद्वय- मिष्यते” । घटिकादण्डद्वयम् “त्रयोदश्यस्तगे सूर्य्ये चतसृष्वपि नाडिषु । भूतविद्धा तु सा तत्र शिवरात्रिव्रतं चरेत्” ति० त० बायुपु० वाक्यैकवाक्यत्वात् । तथा च प्रदीषशबद्स्य रात्रिमात्रं रात्रेः प्रथमयामः प्रथमदण्ड- चतुष्टयं चार्थः कर्मभेदे तस्य ग्राह्यता । तत्रानध्यागे शर्वरीमात्रपरता प्रदोषव्रते प्रथमयामपरता शिवरात्रिव्र- तादी दण्डचतुष्टयपरतेति विवेकः । “पृदोषोरजनी- मुखम् इव्यमरोक्तिः रात्रेः प्रथमप्रहरप्रथमदण्डचतुष्ट- [] यपरत्वाभिप्रायेण रात्रिमात्रे भक्त्येति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4470-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदोषः, पुं, (दोषा रात्रिः । प्रारम्भो दोषाया इति प्रादिसमासः । प्रक्रान्ता दोषा रात्रि- रत्रेति वा ।) रजनीमुखम् । इत्यमरः । १ । ४ । ६ ॥ तत्तु रात्रेः प्रथमदण्डचतुष्टयम् । यथा, -- “प्रदोषोऽस्तमयादूर्द्धं घटिकाद्बयमिष्यते ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ४४ । “वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते ॥”) दोषः । इति हेमचन्द्रः ॥ (प्रकृष्टो दोषो यस्येति । दुष्टे, त्रि । यथा, माघे । २ । ९८ । “ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयः । तमःस्वभावास्तेऽप्येनं प्रदोषमनुयायिनः ॥” “ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयो राजानस्तमःस्वभावाः तमोगुणात्मकाः अतएव तेऽपि प्रदोषं प्रकृष्टदोषम् । प्रदोषो दुष्टरात्रांशा विति वैजयन्ती । तामसमेवैनं चैद्यमनुयायिनः अनुयास्यन्ति सादृश्यादिति भावः ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-275-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें