🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:39:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रबाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रबाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रबाल

अर्थ: कोंपल, अंकुर, किसलय

व्युत्पत्ति: प्र+बल्+णिच्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रबाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रबाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रबाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रबालःप्रबालौप्रबालाः
द्वितीयाप्रबालम्प्रबालौप्रबालान्
तृतीयाप्रबालेनप्रबालाभ्याम्प्रबालैः
चतुर्थीप्रबालायप्रबालाभ्याम्प्रबालेभ्यः
पञ्चमीप्रबालात् / प्रबालाद्प्रबालाभ्याम्प्रबालेभ्यः
षष्ठीप्रबालस्यप्रबालयोःप्रबालानाम्
सप्तमीप्रबालेप्रबालयोःप्रबालेषु
सम्बोधनहे प्रबालहे प्रबालौहे प्रबालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रबाल
प्रबाल
prabāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रबाल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पल्लव । कोपल । उ॰—रसाल का वृक्ष अपने विशाल हाथों का पिप्पल के चंचल प्रबालों से मिलाता है ।—श्यामा॰, पृ॰ ४१ ।
२. दे॰ प्रवाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-बाल See प्र-वाल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रबा(वा)लः --लं 1 A sprout, shoot, new leaf; अपि… प्रवालमासामनुबंधि बीरुधां Ku. 5. 34; 1. 44; 3. 8; R. 6. 12; 13. 49. --2 Coral. --3 The neck of the Indian lute. --लः 1 A pupil. --2 An animal. --Comp. --अश्मंतकः {1} the red Aśmantaka tree. {2} the coral tree. --पद्मं a red lotus. --फलं red sandal-wood. --भस्मन् n. calx of coral.
प्रबा(वा)लः --लं 1 A sprout, shoot, new leaf; अपि… प्रवालमासामनुबंधि बीरुधां Ku. 5. 34; 1. 44; 3. 8; R. 6. 12; 13. 49. --2 Coral. --3 The neck of the Indian lute. --लः 1 A pupil. --2 An animal. --Comp. --अश्मंतकः {1} the red Aśmantaka tree. {2} the coral tree. --पद्मं a red lotus. --फलं red sandal-wood. --भस्मन् n. calx of coral.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0752-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबाल न० प्र + बल--धान्यावरोधे ज्वलादि० ण । १ किस- लये नवपल्लवे २ वीणादण्डे च अमरः । ३ रत्नभेदे पु० किं रत्नं कस्य ग्रहस्य पीतिकारित्वे न दोषहरं भवतीति प्रश्ने तदुत्तरमाह ज्यो० रत्नमालायां “माणिक्यन्तरणेः तुजातममलं, मुक्ताफलं शीतगोर्माहेयस्य तु विद्रुमो निगदितः, सौम्यस्य गारुत्मतम् । देवेज्यस्य च पुष्पराग मसुराचार्य्यस्य वज्रं, शनेर्नीलं निर्भलमन्ययोर्निगदिते गोमेदवैदूर्य्यके” । “पुंसि क्लीवे प्रबालः स्यात् पुमानेव तु विद्रुमः” भावप्र० अत्रार्थेऽस्य पुंनपुंसकत्वमुक्तं रत्नानां गुणास्तत्रोक्ता यथा “रत्नानि भक्षितानि स्युर्मधुराणि सराणि च । चक्षुष्याणि च शीतानि विषघ्नानि धृ- तानि च । मङ्गल्यानि मनोज्ञानि ग्रहदोषहराणि च” । युक्तिकल्पतरौ तस्योत्पत्त्यादिकं भेदादिकञ्चोक्तं यथा “सूत उवाच आदाय शेषस्तस्यान्त्रं यमाशाकम्बला- दिषु । चिक्षेप तत्र जायन्ते विद्रुमाः सुमहागुणाः । तत्र प्रधानं शशलोहिताभं गुञ्जाजवापुष्पनिभं प्रदि- सरागम् । सनीसकं देवकरोमकञ्च स्थानानि तेषु प्रभवं परागम् । अन्यत्र जातञ्च न तत् प्रधानं मूल्यं भवे- च्छिल्पिविशेषयोगात् । प्रसन्नं कोमलं स्निग्धं सुरागं विद्रुमं हि तत् । धनधान्यकरं लोके विषार्त्तिभय- नाशनम् । परीक्षा पुलहेनोक्ता रुधिराख्यस्य वैमणेः । स्फटिकस्म विद्रुमस्य रत्नज्ञानाय शौनक!” इति गा- रुडे ८ अ० । “श्चेतसागरमध्ये तु जायते वल्लरी तु या । विद्रुमा नाम रत्नाख्या दुर्लभा वज्ररू- पिणी । पाषाणं प्रभजत्येषा प्रयत्नात् क्वथिता सती । विद्रुमं नाम यद्रत्नमामनन्ति मनीषिणः । ब्रह्मादिजाति भेदेन तच्चतुर्विधमुच्यते । अरुणं शशरक्ताख्यं कोमगं रिग्धमेव च । प्रवालं विप्रजातिः स्यात् सखवेध्यं [] मनोरमम् । जवावन्दूकसिन्दूरदाडिमीकुसुमप्रभम् । क- ठिनं स्निग्धदुर्वेधं क्षत्रजातिः तदुच्यते । पलाशकु- सुमाभासं तथा पाटलसन्निभम् । बैश्यजातिर्भवेत् स्निग्धं वर्णाद्यं मन्दकान्तिभम् । विद्रुमं शूद्रजातिः स्याद्वायु वेध्यं तथैव च । रक्तता स्निग्धता दार्ढ्यं चिरद्युति सुवर्णता । प्रबालानां गुणाः प्रोक्ता धनधान्यकराः पराः । हिमाद्रौ यत्तु संजातं तद्रक्तमतिनिष्ठुरम् । तत्र लिप्तो भवेन्निम्बकल्कोऽतिमधुरः स्थितः । तस्य धारणमात्रेण विषवेगः प्रशाम्यति । विवर्णता तु खरता प्रबाले दूषण- द्वयम् । रेखा काकपदी विन्दुर्यथा वज्रेषु दोषकृत्” । तथा प्रबाले सर्वत्र वर्जनीयं विचक्षणैः । रेखा हन्याद्- यशो, लक्ष्मीमावर्त्तः कुलनाशनः । पट्टलो रोगकृत् ख्यातो विन्दुर्धनविनाशकृत् । त्रासः संजनयेत् ग्रासं नीलिका मृत्युकारिणी । मूल्यं शुद्धप्रबालस्य रूप्यद्विगुणमु- च्यते । धारणेऽस्यापि नियमो जातिभेदेन पूर्ववत्” । तथा हि “विरूपजातिं विषमं विबर्णं खरप्रबालं प्रव- हन्ति ये ये । ते मृत्युमेवात्मनि वै वहन्ति सत्यं वद- त्येष कृती मुनीन्द्रः” । तस्य शुभाशुभलक्षणे राजनि० उक्ते यथा “शुद्धं दृढं घनं वृत्तं स्निग्धं पात्रसुरङ्ग- कम् । समं गुरु सिराहीनं प्रवालं धारयेत् शुभम् । गौरं रङ्गजलाक्रान्तं रक्तसूक्ष्मं सकोटरम् । रूक्षकृष्णं लधुश्वेतं प्रबालमशुभं त्यजेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4472-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रबालप्रबाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रबाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रबाल 📚 ➤ कोंपल, अंकुर, किसलय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रबाल 📚पल्लव । कोपल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रबाल: प्र+बल्+णिच्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें