🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:10:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रभास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रभास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रभास

अर्थ: दीप्ति, सौन्दर्य, कान्ति

व्युत्पत्ति: प्र+भास्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रभास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रभास (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. भास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + भास् + घञ्
  4. भास (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + भास् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रभास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रभासःप्रभासौप्रभासाः
द्वितीयाप्रभासम्प्रभासौप्रभासान्
तृतीयाप्रभासेनप्रभासाभ्याम्प्रभासैः
चतुर्थीप्रभासायप्रभासाभ्याम्प्रभासेभ्यः
पञ्चमीप्रभासात् / प्रभासाद्प्रभासाभ्याम्प्रभासेभ्यः
षष्ठीप्रभासस्यप्रभासयोःप्रभासानाम्
सप्तमीप्रभासेप्रभासयोःप्रभासेषु
सम्बोधनहे प्रभासहे प्रभासौहे प्रभासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रभास
प्रभास
prabhāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभास १ वि॰ [सं॰] पूर्ण प्रभायुक्त ।
प्रभास २ संज्ञा पुं॰
१. दीप्ति । ज्योति ।
२. एक प्राचीन तीर्थ जिसे सोम तीर्थ भी कहते हैं । गुजरात में सोमनाथ का मंदिर इसी तीर्थ के अंतर्गत था ।
३. एक वसु ।
४. कुमार का एक अनुचर गण ।
५. अष्टम मन्वंतर का एक देवगण ।
६. जैनों के एक गणधिप का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚भास m. ‘splendour’, ‘beauty’, N. of a Vasu, MBh.
of a being attendant on Skanda, ib.
of a deity under the 8th Manu, MārkP.
(with Jainas) of one of the 11 Gaṇādhipas, L.
of a son of a minister of Candraprabha king of Madra, Kathās.
(pl.) N. of a race of Ṛṣis, MBh.
प्र-˚भास m. n. N. of a celebrated place of pilgrimage on the west coast of the Dekhan near Dvārakā, MBh.; Kāv. &c. (also -क्षेत्र n. -क्षेत्र-तीर्थ n. -देश m.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (684,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभासः Splendour, beauty, lustre. --सः --सं N. of a well-known place of pilgrimage near Dvārakā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0753-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभास त्रि० प्रभासते प्र + भास--अच् । १ प्रकृष्टदीप्तियुते २ जैन- नणाधिपभेदे पु० हेमच० । ३ कुमारानुचरगणभेदे पु० भा० श० ४६ अ० । ४ ऋषिभेदे पु० भा० शा० १६६ अ० । ५ वसुभेदे पु० हरिवं० ३ अ० सान्ततंया पाष्ठः । अष्टममन्वन्तरे ६ देवगणभेदे पु० मार्क० पु० ८० अ० । ७ सोमतीर्थभेदे त्रिका० “पुण्यं प्रभासं समुपाजगाम यत्रोडुराट् यक्ष्मणा क्लिश्य- मानः” इत्युपक्रमे एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां प्रभास- नात्तस्य तु सः प्रभासः” इत्यादिना तत्तीर्थोत्पत्तिमाहा- त्म्यादिकथा भा० श० ३६ अ० आदौ दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4475,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभासः, पुं, (प्रभासते शोभते इति । प्र + भास् + अच् ।) सोमतीर्थम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ८२ । ५६ -- ५७ । “ततो गच्छेत राजेन्द्र ! प्रभासं तीर्थमुत्तमम् । तत्र सन्निहितो नित्यं स्वयमेव हुताशनः । देवतानां मुखं वीर ! ज्वलनोऽनिलसारथिः ॥ [] तस्मिंस्तोर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥”) जैनगणाधिपविशेषः । इति हेमचन्द्रः । १ । ३२ ॥ (वसुभेदः । यथा, मात्स्ये । ५ । २१ । “प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रभासप्रभास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रभास (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | भास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + भास् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रभास 📚 ➤ दीप्ति, सौन्दर्य, कान्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रभास 📚पूर्ण प्रभायुक्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • प्रभास = प्रभा + आस तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • प्रभास: प्र+भास्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें