🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:54:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमीत

अर्थ: मरा हुआ, मृतक

संस्कृत: पर्याय: उपसम्पन्न, प्रोक्षित

व्युत्पत्ति: प्र+मी+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रमीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. मीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + क्त
  4. मीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमीतःप्रमीतौप्रमीताः
द्वितीयाप्रमीतम्प्रमीतौप्रमीतान्
तृतीयाप्रमीतेनप्रमीताभ्याम्प्रमीतैः
चतुर्थीप्रमीतायप्रमीताभ्याम्प्रमीतेभ्यः
पञ्चमीप्रमीतात् / प्रमीताद्प्रमीताभ्याम्प्रमीतेभ्यः
षष्ठीप्रमीतस्यप्रमीतयोःप्रमीतानाम्
सप्तमीप्रमीतेप्रमीतयोःप्रमीतेषु
सम्बोधनहे प्रमीतहे प्रमीतौहे प्रमीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमीत
प्रमीत
pramīta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ में अर्पित पशु (2.7.28) उपसम्पन्न · प्रोक्षित
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚मीत mfn. deceased, dead, Kāṭh.; TS.; Mn.; MBh.
immolated, L.
प्र-˚मीत m. an animal immolated, A.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (686,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमीत p. p. 1 Dead, deceased. --2 Sacrificed (as an animal). --तः An animal immolated or killed at a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0755-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमीत त्रि० प्र + मीञ्--हिंसायां क्त । १ मृते “प्रमीतौ पितरौ यस्य” इति स्मृतिः । २ यज्ञार्थे हतपशौ पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4480,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमीतः, त्रि, (प्र + मी ञ हिंसायाम् + क्तः ।) मृतः । यज्ञार्थहतपशुः । इत्यमरः । २ । ८ । ११७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-285-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमीतप्रमीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रमीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | मीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमीत 📚 ➤ मरा हुआ, मृतक
संस्कृत: पर्याय: उपसम्पन्न, प्रोक्षित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमीत 📚mfn. deceased, dead, Kāṭh.; TS.; Mn.; MBh🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रमीत
यज्ञ में अर्पित पशु (२.७.२८) — उपसम्पन्न, प्रोक्षित
मरा हुआ (२.८.११७) — परासु, प्राप्तपंचत्व, परेत, प्रेत, संस्थित, मृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रमीत: प्र+मी+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें