🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:22:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रश्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रश्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रश्न

अर्थ: सवाल, पूछताछ, परिपृच्छा, परिप्रश्न

संस्कृत: प्रश्नः · पर्याय: अनुयोग, पृच्छा, स्वित्, उत, अथो

व्युत्पत्ति: प्रच्छ् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रश्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रश्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रश्नःप्रश्नौप्रश्नाः
द्वितीयाप्रश्नम्प्रश्नौप्रश्नान्
तृतीयाप्रश्नेनप्रश्नाभ्याम्प्रश्नैः
चतुर्थीप्रश्नायप्रश्नाभ्याम्प्रश्नेभ्यः
पञ्चमीप्रश्नात् / प्रश्नाद्प्रश्नाभ्याम्प्रश्नेभ्यः
षष्ठीप्रश्नस्यप्रश्नयोःप्रश्नानाम्
सप्तमीप्रश्नेप्रश्नयोःप्रश्नेषु
सम्बोधनहे प्रश्नहे प्रश्नौहे प्रश्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रश्न
प्रश्न
praśna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रश्न के नाम (1.6.10) अनुयोग · पृच्छा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रश्न संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी के प्रति ऐसे वाक्य का कथन जिससे कोई बात जानने की इच्छा सूचित हो । पूछताछ । जिज्ञासा । सवाल । जैसे,—पहले मेरे प्रश्न का उत्तर दीजिए तब कुछ कहिए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्रश्न m. basket-work, a plaited basket, Kauś. (Sch. ‘a turban’).
2. प्रश्न m. (√ प्रछ्) a question, demand, interrogation, query, inquiry after (comp.; cf. कुशल-प्˚), ŚBr. &c. &c.
judicial inquiry or examination (cf. साक्षि-प्)
astrological inquiry into the future (cf. दिव्य-, देव-, दैव-प्˚)
a subject of inquiry, point at issue, controversy, problem, ŚBr. &c. &c. (प्रश्नम् प्र-√ ब्रू, ‘to decide a controverted point’; नम् √ इ, with acc. or ˚नम् आ √ गम्, with loc. of pers., ‘to lay a question before any one for decision’; प्रश्नस् तव पितरि, ‘the point at issue is before thy father’)
a task or lesson (in Vedic recitation), RPrāt.
a short section or paragraph (in books), Col. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (695,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रश्नः [प्रच्छ्-भावे नङ्] 1 A question, query; an inquiry, interrogation (अविज्ञातप्रवचनं प्रश्न इत्यभिधीयते); अनामयप्रश्नपूर्वकं Ś. 5 ‘with an inquiry about (your) well-being or health’. --2 A judicial inquiry or investigation. --3 A point at issue, a subject of controversy, controverted or disputed point; इति प्रश्न उपस्थितः. --4 A problem for solution or calculation; अहं ते प्रश्नं दास्यामि Mk. 5. --5 Inquiry into the future. --6 A short section of a work. --7 Basket-work. --Comp. --उपनिषद् n. N. of an Upaniṣad consisting of six questions and six answers. --दूतिः -ती f. a riddle, an enigma. --विवाकः an arbitrator, umpire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0763-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रश्न पु० प्रच्छ--भावे नङ् । जिज्ञासायाम् ज्ञातुमिच्छया १ क- घनाय प्रेरणे अमरः । अविज्ञातार्थज्ञानार्घम इच्छाप्रयो- ज्यवाक्ये “अविज्ञातप्रबचनं प्रश्व इत्यभिधीयते” । जि- ज्ञासाशब्देन तत्प्रथोज्यकथानुकूलव्यापारोलक्ष्यते को भवान् ? किमेतस्य लक्षणम? इत्यादि । २ उपनिषद्भेदे पु० दैवज्ञं प्रति भाविशुभाशुभज्ञानाय दैवज्ञस्य बचनानु- कूल व्यापारे तदुत्तरज्ञापकशास्त्रञ्च प्रश्चमनोस्माटि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4494,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रश्नः, पुं, (प्रच्छनमिति । प्रच्छ + “यजयाच- यतेति ।” ३ । ३ । ९० । इति नङ् । “च्छ्वोः शूडिति ।” ६ । ४ । १९ । इति शः । “प्रश्ने चेति ।” ३ । २ । ११७ । इति ज्ञापकात् न सम्प्रसारणम् ।) जिज्ञासा । तत्पर्य्यायः । अनु- योगः २ पृच्छा ३ । इत्यमरः । १ । ६ । १० ॥ (यथा, मनुः । १ । ११५ । “साक्षिप्रश्नविधानञ्च धर्म्मं स्त्रीपुंसयोरपि ॥” “पृच्छा तन्त्रात्यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते ॥” इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-297-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रश्न" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रश्नप्रश्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रश्न 📚 ➤ सवाल, पूछताछ, परिपृच्छा, परिप्रश्न
संस्कृत: प्रश्नः · पर्याय: अनुयोग, पृच्छा, स्वित्, उत, अथो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रश्न 📚किसी के प्रति ऐसे वाक्य का कथन जिससे कोई बात जानने की इच्छा सूचित हो ।…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रश्न
प्रश्न के नाम (१.६.१०) — अनुयोग, पृच्छा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬