🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:04:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रसहन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रसहन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रसहन

अर्थ: ल्युट् शिकारी जानवर या पक्षी

व्युत्पत्ति: प्र + सह् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रसहन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रसहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + सह् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रसहन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसहनःप्रसहनौप्रसहनाः
द्वितीयाप्रसहनम्प्रसहनौप्रसहनान्
तृतीयाप्रसहनेनप्रसहनाभ्याम्प्रसहनैः
चतुर्थीप्रसहनायप्रसहनाभ्याम्प्रसहनेभ्यः
पञ्चमीप्रसहनात् / प्रसहनाद्प्रसहनाभ्याम्प्रसहनेभ्यः
षष्ठीप्रसहनस्यप्रसहनयोःप्रसहनानाम्
सप्तमीप्रसहनेप्रसहनयोःप्रसहनेषु
सम्बोधनहे प्रसहनहे प्रसहनौहे प्रसहनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रसहन
प्रसहन
prasahana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रसहन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिंसक पशु ।
२. आलिंगन ।
३. सहन । क्षमा । सहनशीलता ।
४. पराभव करना । पराभूत करना (को॰) ।
५. प्रतिरोध । अवरोध (को॰) ।
प्रसहन २ वि॰ सहनशील ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚सहन m. a beast of prey, L.
प्र-˚सहन n. resisting, overcoming, Pāṇ. i, 3, 33 (˚ने√ कृ, g. साक्षाद्-आदि, where, Kāś. प्र-हसने)
embracing, Kāvyād., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (697,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रसहनः A beast or bird of prey. --नं 1 Withstanding, resisting. --2 Enduring, bearing up. --3 Defeating, overcoming. --4 Embracing, an [] embrace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0765-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसहन त्रि० प्रगतं सहनं यस्य । १ क्षमारहिते २ हिंस्रपशु- भेदे पुंस्त्री० “शार्दूलसिंहशरभर्क्षतरक्षुनुख्यायेऽन्यान् प्रसह्य विनिहत्य निवर्त्तयन्ते । ते कीर्त्तिताः प्रसहनाः पललं तदीयमर्शःप्रमेहजठरामयजाड्यहारि” राजनि० । भावे ल्युट् । ३ आलिङ्गने प्रकर्षेण ४ क्षमायां च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4498,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसहनः, पुं, (प्रगतं सहनं सह्यगुणो यस्मात् ।) हिंस्रपशुः । यथा, -- “शाद्र्दूलसिंहशरभर्क्षतरक्षुमुख्या येऽन्यान् प्रसह्य विनिहत्य निवर्त्तयन्ते । ते कीर्त्तिताः प्रसहनाः पललं तदीय- मर्शःप्रमेहजठरामयजाड्यहारि ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ आलिङ्गने, क्ली । यथा, -- “परस्परप्रसहनचुम्बनादिकाः शुचौ सुखे बहुलविधा भिदा मताः ॥” इति काव्यप्रकाशटीकाधृतकाव्यकौमुदी ॥ (प्र + सह् + भावे ल्युट् ।) सहने, क्ली । तद्वति, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-300-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रसहनप्रसहन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रसहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + सह् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रसहन 📚 ➤ ल्युट् शिकारी जानवर या पक्षी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रसहन 📚हिंसक पशु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬