🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:53:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रसूः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रसूः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रसूः

अर्थ: प्रकाशित करने वाला, पैदा करने वाला, जन्म देने वाला

संस्कृत: जननी, अश्वा · पर्याय: जनयित्री, मातृ, जननी

व्युत्पत्ति: प्र + सू +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रसू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रसू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. प्रसू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. प्रसू (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रसू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसूःप्रस्वौप्रस्वः
द्वितीयाप्रस्वम्प्रस्वौप्रस्वः
तृतीयाप्रस्वाप्रसूभ्याम्प्रसूभिः
चतुर्थीप्रस्वेप्रसूभ्याम्प्रसूभ्यः
पञ्चमीप्रस्वःप्रसूभ्याम्प्रसूभ्यः
षष्ठीप्रस्वःप्रस्वोःप्रस्वाम्
सप्तमीप्रस्विप्रस्वोःप्रसूषु
सम्बोधनहे प्रसूःहे प्रस्वौहे प्रस्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रसू
प्रसू
prasū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रसू १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] जननेवाली । उत्पन्न करनेवाली । जैसे, वीर- प्रस = वीर (पुत्र) पैदा करनेवाली ।
प्रसू २ संज्ञा स्त्री॰
१. माता । जननी ।
२. घोड़ी ।
३. लता । वल्ली (को॰) ।
४. नरम घास । अंकुर ।
५. कुश ।
६. केला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-√ 1. सू P. -सुवति, -सौति, (Impv. -सुहि with v.l. -सूहि, KātyŚr.), to set in motion, rouse to activity, urge, incite, impel, bid, command, RV.; AV.; Br.; to allow, give up to, deliver, AV.; Br.; ŚrS.; to hurl, throw, Bhaṭṭ., Sch.
प्र-√ 2. सू Ā. -सूते, -सूयते, (rarely P. -सवति, -सौति; once Pot. -सुनुयात्, Vajracch.), to procreate, beget, bring forth, obtain offspring or bear fruit, produce, Br.; Mn.; MBh. &c.; (mostly Ā. -सूयते, rarely ˚ति) to be born or produced, originate, arise, Mn.; MBh. &c.
प्र-सू mfn. bringing forth, bearing, fruitful, productive, RV. &c. &c.
(ifc.) giving birth to (cf. पितृ-प्र्˚, पुत्रिका-प्र्˚, स्त्री-प्र्˚)
प्र-सू f. a mother, Inscr.; L.
a mare, L.
a young shoot, tender grass or herbs, sacrificial grass, RV.; Br.; KātyŚr.
a spreading creeper, the plantain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (698,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रसु-सू {c1c} P., {c2c} {c4c} A. 1 To beget, generate, produce. --2 To bring forth, be delivered of; पुत्ररत्नं प्रासोष्ट.
प्रसू a. Bringing forth, bearing, giving birth to; स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या Y. 1. 73. --f. 1 A mother; मातरपितरौप्रसूजनयितारौ Ak. ‘parents’. --2 A [] mare. --3 A spreading creeper. --4 A young shoot, tender grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0765-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसू स्त्री प्र + सू--क्विप् । १ मातरि अमरः २ घोटक्यां च ३ कदल्यां ४ बीरुधि च मेदि० । स्वार्थे क । प्रसूका वाजिन्यां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4499,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रसूःप्रसू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रसू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | प्रसू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रसूः 📚 ➤ प्रकाशित करने वाला, पैदा करने वाला, जन्म देने वाला
संस्कृत: जननी, अश्वा · पर्याय: जनयित्री, मातृ, जननी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रसू 📚जननेवाली । उत्पन्न करनेवाली । जैसे, वीर- प्रस = वीर (पुत्र) पैदा करनेव…🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रसू
माता (२.६.२९) — जनयित्री, माता, जननी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬