🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:38:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रहार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रहार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रहार

अर्थ: वार करना, पीटना, चोट करना

व्युत्पत्ति: प्र + हृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + हृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रहारःप्रहारौप्रहाराः
द्वितीयाप्रहारम्प्रहारौप्रहारान्
तृतीयाप्रहारेणप्रहाराभ्याम्प्रहारैः
चतुर्थीप्रहारायप्रहाराभ्याम्प्रहारेभ्यः
पञ्चमीप्रहारात् / प्रहाराद्प्रहाराभ्याम्प्रहारेभ्यः
षष्ठीप्रहारस्यप्रहारयोःप्रहाराणाम्
सप्तमीप्रहारेप्रहारयोःप्रहारेषु
सम्बोधनहे प्रहारहे प्रहारौहे प्रहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रहार
प्रहार
prahāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आघात । वार । चोट । मार ।
२. वध । हत्या । हनन । मारण (को॰) ।
३. युद्ध । रण (को॰) ।
४. गले का हार (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-हार See प्र-√ हृ.
प्र-हार m. striking, hitting, fighting, Vcar.
a stroke, blow, thump, knock, kick &c. (‘with’ comp.; ‘on’ loc. or comp.), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
प्र-हार m. a necklace, Dharmaś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (700,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रहारः 1 Striking, beating, hitting; Y. 3. 248. --2 Wounding, killing. --3 A stroke, blow, hit, knock, thump; R. 7. 44; मुष्टिप्रहार, तलप्रहार &c. --4 A cut or thrust, as in खड्गप्रहार. --5 A kick; as in पादप्रहार; लत्ताप्रहार. --6 Shooting. --Comp. --आर्त a. wounded by a blow. --(र्तं) acute pain caused by a wound.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0768-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहार पु० पू + हृ--भावे घञ् । आथाते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4502,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहारः, पुं, (प्रहरणमिति । प्र + हृ + घञ् ।) आघातः । यथा, मार्कण्डेये । “करप्रहारेण शिरश्चामरस्य पृथक् कृतम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-304-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रहार" आता है (34)
घात प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरबअवघात चोट । ताड़न । घन । प्रहारविघात आघात । प्रहार । चोटअभिघात चोट पहुँचना । प्रहार । मार । ताड़ना । पुरूष की बाई ओर और स्त्री की दाई…उपहति प्रहार । आघात । चोटनिघात आहनन । प्रहारपोथ आघात । प्रहारटकोर हलकी चोट । प्रहार । आधात । ठेस । थपेड़ । क्रि॰ प्र॰—देनाधमूका धमाका । प्रहार । आघातहति वध । विनाश । हत्याआघात घक्का । ठोकरघातन वध करनेवाला । कत्ल करनेवालाप्रहरण हरना । हरण करना । छीननाअभिग्रह लेना । आदान । ग्रहण । स्वीकारव्याघात विघ्न । खलबल । बाधा । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होनावध घात । नाश । मरण । विशेष दे॰ 'बध'अभिमर्श स्पर्श । संपर्कउपस्कार पूरक । किसी वस्तु में ओर जोड़ देनातंड नृत्य । नाचतंडा मार डालना । वधअभिपतन समीप आनाअघात क्षति या घात का अभाव को॰घनक पु संज्ञा स्त्री॰घाउ † संज्ञा पुं॰घान उतनी वस्तु जितनी एक बार डालकर कोल्हू में पेरी जाय । जैसे,—पहले घान का …घाल † संज्ञा पुं॰ सौदे की उतनी वस्तु जितनी गाहक का तौल या गिनती के ऊपर दी …घाव शरीर पर का वह स्थान जो कट या चिर गया हो । क्षत । जख्म । चोटाचोट एक वस्तु पर किसी दूसरी वस्तु का वेग के साथ पतन या टक्कर । आघात । प्रहा…छोप किसी गाढी या गीली वस्तु की मोटी तह जो किसी वस्तु पर चढाई जाय । मोटा ले…पहार † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'पहाड़'हमला लड़ाई करने के लिये चल पड़ना । युद्धयात्रा । चढ़ाई । धावा । जैसे,—मुगलो…कुटंत † संज्ञा स्त्री॰धमाधम लगातार कई बार 'धम' 'धम' शब्द के साथ । लगातार कई घमाकों के साथ । लगातार…निहाथ पु संज्ञा पुं॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रहारप्रहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + हृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रहार 📚 ➤ वार करना, पीटना, चोट करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रहार 📚आघात । वार । चोट । मार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें