🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:17:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रहास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रहास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रहास

अर्थ: जोर की हँसी, अट्टहास

व्युत्पत्ति: प्र + हस् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रहास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + हस् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रहास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रहासःप्रहासौप्रहासाः
द्वितीयाप्रहासम्प्रहासौप्रहासान्
तृतीयाप्रहासेनप्रहासाभ्याम्प्रहासैः
चतुर्थीप्रहासायप्रहासाभ्याम्प्रहासेभ्यः
पञ्चमीप्रहासात् / प्रहासाद्प्रहासाभ्याम्प्रहासेभ्यः
षष्ठीप्रहासस्यप्रहासयोःप्रहासानाम्
सप्तमीप्रहासेप्रहासयोःप्रहासेषु
सम्बोधनहे प्रहासहे प्रहासौहे प्रहासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रहास
प्रहास
prahāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रहास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अट्टहास । जोर की हँसी । ठहाका । गहरी हँसी ।
२. नट ।
३. शिव ।
४. कार्तिकेय का एक अनुचर ।
५. उपेक्षा । तिरस्कार (को॰) ।
६. व्यंग्य कथन । कटूक्ति
७. रंगों की चमक (को॰) ।
८. सोमतीर्थ का एक नाम । दे॰ प्रभास—२ । विशेष—इस अर्थ में यह शब्द 'प्रभास' का प्राकृत रूप जान पड़ता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚हास m. loud laughter, laughter, Hariv.; Kāv.
derision, irony, Pāṇ. i, 4, 106 &c.
appearance, display, Veṇīs.
splendour, of colours, Jātakam.
an actor, dancer, L.
N. of Śiva, L. (cf. ˚हस)
of an attendant of Ś˚, MBh.
of a Nāga, ib.
of a minister of Varuṇa, R.
of a Tīrtha (w.r. for ˚भास?), L.
प्र-˚हास n. (with भरद्-वाजस्य) N. of a Sāman (w.r. for प्रासाह), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (700,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रहासः 1 Violent or loud laughter. --2 Ridicule, derision. --3 Irony, satire. --4 A dancer, an actor. --5 N. of Śiva. --6 Appearance, display; Ve. 2. 28. --7 N. of a place of pilgrimage; cf. प्रभास.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0768-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहास पु० प्रकृष्टो हासोऽस्थ । १ शिवे त्रिका० २ नटे धरणिः ३ सोमतीर्थे जटा० । प्रा० स० । ४ अट्टहासे पु० शब्दर० । ५ वा- गभेदे पु० भा० आ० ५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4502,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहासः, पुं, (प्रकृष्टो हासो यस्य ।) शिवः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (कार्त्तिकेयस्य अनुचर- विशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ६६ । “रणोत्कटः प्रहासश्च श्वेतसिद्धश्च नन्दकः ॥” नागविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । ५७ । १५ । “पूर्णाङ्गदः पूर्णमुखः प्रहासः शकुनिर्दरिः ॥” प्रकृष्टो हासो यस्मात् ।) नटः । इति धरणिः ॥ (प्रकृष्टो हासः प्रकाशो यस्य ।) सोमतीर्थम् । इति जटाधरः ॥ (प्रकृष्टो हास इति ।) अट्ट- हासः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कामन्दकीये । ५ । २० । “न नर्म्मसचिवैः सार्द्धं किञ्चिदप्यप्रियं वदेत् । ते हि मर्म्माण्यभिघ्नन्ति प्रहासेनापि संसदि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-304-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रहासप्रहास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + हस् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रहास 📚 ➤ जोर की हँसी, अट्टहास

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रहास 📚अट्टहास । जोर की हँसी । ठहाका । गहरी हँसी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रहास: प्र + हस् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬