🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:32:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्राणमय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्राणमय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्राणमय

अर्थ: प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + मय (एक दानव)

अंग्रेज़ी: consisting of v° air or breath, ŚBr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्राणमय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्राणमय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्राणमय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राणमयःप्राणमयौप्राणमयाः
द्वितीयाप्राणमयम्प्राणमयौप्राणमयान्
तृतीयाप्राणमयेनप्राणमयाभ्याम्प्राणमयैः
चतुर्थीप्राणमयायप्राणमयाभ्याम्प्राणमयेभ्यः
पञ्चमीप्राणमयात् / प्राणमयाद्प्राणमयाभ्याम्प्राणमयेभ्यः
षष्ठीप्राणमयस्यप्राणमययोःप्राणमयानाम्
सप्तमीप्राणमयेप्राणमययोःप्राणमयेषु
सम्बोधनहे प्राणमयहे प्राणमयौहे प्राणमयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्राणमय
प्राणमय
prāṇamaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्राणमय वि॰ [सं॰] प्राण संयुक्त । जिसमें प्राण हों ।
प्राणमय कोश संज्ञा पुं॰ [सं॰] वेदांत के अनुसार पाँच कोशों में से दूसरा । विशेष—यह पाँच प्राणों से जिन्हें प्राण,अपान, व्यान, उदान और समान कहते हैं, बना हुआ माना जाता है । वेदांतसार में पाँचों कर्मेंद्रियों को भी प्राणमय कोश के अंतर्गत माना है । इसी प्राणमय कोश से मनुष्य को सुखदु खादि का बोध होता है । सूक्ष्म प्राण सारे शरीर में फैलकर मन को सुख दु:ख का ज्ञान कराते हैं । यही कोश बौद्ध ग्रंथों में वेदना स्कंध माना गया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राण—मय mf(ई)n. consisting of v˚ air or breath, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (705,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राणमय a. Living, breathing. --Comp. --कोशः the vesture of the vital airs; see कोश.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0772-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राणमय पु० प्राण + प्राचुर्य्ये मयट् । “कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चि- तोऽसौ प्राणो भवेत् प्राणमयस्तु कोषः” विवेकचू० उक्ते जीवस्वरूपावरके कोषभेदे “नैवात्मापि प्राणमयो वायु- विकारो गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेष । यस्मात् कि- ञ्चित् क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वाऽप्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः” तस्य तत्रैवात्मनोभेदे हेतुरुक्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4515,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्राणमय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्राणमयप्राणमय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्राणमय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्राणमय 📚 ➤ प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + मय (एक दानव)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): consisting of v° air or breath, ŚBr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्राणमय 📚प्राण संयुक्त । जिसमें प्राण हों🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • प्राणमय = प्राण + मय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬