🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:13:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रालेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रालेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रालेय

अर्थ: हिम, कुहरा, ओस, तुषार

संस्कृत: हिमम् · पर्याय: अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम

व्युत्पत्ति: प्र + ली + ण्यत् = प्रलेय + (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रालेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रालेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रालेय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रालेयम्प्रालेयेप्रालेयानि
द्वितीयाप्रालेयम्प्रालेयेप्रालेयानि
तृतीयाप्रालेयेनप्रालेयाभ्याम्प्रालेयैः
चतुर्थीप्रालेयायप्रालेयाभ्याम्प्रालेयेभ्यः
पञ्चमीप्रालेयात् / प्रालेयाद्प्रालेयाभ्याम्प्रालेयेभ्यः
षष्ठीप्रालेयस्यप्रालेययोःप्रालेयानाम्
सप्तमीप्रालेयेप्रालेययोःप्रालेयेषु
सम्बोधनहे प्रालेयहे प्रालेयेहे प्रालेयानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रालेय
प्रालेय
prāleya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रालेय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिम । तुषार । उ॰—व्यस्त बरसने लगा अश्रुमय यह प्रालेय हलाहल नीर ।—कामायनी, पृ॰ १३ ।
२. बर्फ ।
३. भूगर्भशास्त्रानुसार वह समय जब अत्यंत हिम पड़ने के कारण उत्तरीय ध्रुव पर सब पदार्थ नष्ट हो गए और वहाँ शीत की इतनी अधिकता हो गई कि अब कोई जंतु या वनस्पति वहां नहीं रह सकती । यौ॰— प्रालेयकर = हिमकर । चंद्रमा । प्रालेयपर्वत, प्रालेय- भूधर = हिमालय । प्रालेयरश्मि । प्रालेयशैल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रा—लेय mf(ई)n. (fr. -लय, Pāṇ. vii, 2, 3) produced by melting, ib., Sch.
प्रा—लेय m. fever in goat or sheep, Gal.
प्रा—लेय n. (?) hail, snow, frost, dew, Megh.; Var.; Rājat. &c. (also as Nom. P. ˚यति, to resemble hail &c., Dhūrtas.)
प्रा—लेय (also as Nom. P. ˚यति, to resemble hail &c., Dhūrtas.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (702,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रालेयं Snow, frost, hoar frost, dew, ईशाचलप्रालेयप्लवमेच्छया Gīt. 1; प्रालेयशीतमचलेश्वरमीश्वरोऽपि (अधिशेते) Śi. 4. 64; Me. 39. --Comp. --अद्रिः, --शैलः ‘the snowy mountain’, the Himālaya; Me. 57. --अंशुः, --करः, --रश्मिः {1} the moon. {2} camphor. --लेशः a hail-stone.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0776-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रालेय न० प्रकर्षेण लीयते प्र + आ--ली--यत् । आत्त्वे एत्त्वम्, प्रलयाय हितम् अण् नि० एत्त्वम् वा । हिमे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4529,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रालेयं, क्ली, (प्रकर्षेण लीयन्ते लीना भवन्ति पदार्था अत्रेति प्रलयो हिमालयस्तत आग- तम् । प्रलय + अण् । “केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ।” ७ । ३ । २ । इति यस्येयादेशः ।) हिमम् । इत्यमरः । १ । ३ । १८ ॥ (यथा, देवीभागवते । ४ । ५ । १३ । “नरनारायणौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् । प्रालेयाद्रिं समागत्य तीर्थे वदरिकाश्रमे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-364-c1)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रालेयप्रालेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रालेय 📚 ➤ हिम, कुहरा, ओस, तुषार
संस्कृत: हिमम् · पर्याय: अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रालेय 📚हिम । तुषार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रालेय
ओस/पाले के नाम (१.३.२०) — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, मिहिका, बर्फ़, हिमसंहति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रालेय: प्र + ली + ण्यत् = प्रलेय + (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬