🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:27:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्राशु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्राशु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्राशु

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (प्र-आशु॑) very quick or speedy, RV. (= क्षिप्र, Naigh. i, 15)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्राशु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्राशु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. प्राशु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्राशु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राशुप्राशुनीप्राशूनि
द्वितीयाप्राशुप्राशुनीप्राशूनि
तृतीयाप्राशुनाप्राशुभ्याम्प्राशुभिः
चतुर्थीप्राशुने / प्राशवेप्राशुभ्याम्प्राशुभ्यः
पञ्चमीप्राशुनः / प्राशोःप्राशुभ्याम्प्राशुभ्यः
षष्ठीप्राशुनः / प्राशोःप्राशुनोः / प्राश्वोःप्राशूनाम्
सप्तमीप्राशुनि / प्राशौप्राशुनोः / प्राश्वोःप्राशुषु
सम्बोधनहे प्राशु / हे प्राशोहे प्राशुनीहे प्राशूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्राशु
प्राशु
prāśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्राशु १ वि॰ [सं॰] त्वारित । शीघ्र । तुरत ।
प्राशु २ संज्ञा पुं॰
१. खाना । भक्षण । भोजन ।
१. वह जो सोम खाता है ।
३. वृत्रासुर का एक शत्रु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राशु mfn. (प्र-आशु) very quick or speedy, RV. (= क्षिप्र, Naigh. i, 15)
प्राशु ind. (उ) quickly, swiftly, ĀpŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (709,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राशु a. Ved. Exceedingly quick or swift. --शुः 1 Eating. --2 One who eats Soma. --3 An enemy of Vṛtra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0776-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राशु पु० प्र + अश--भोजने उण् । भक्षणे प्राशवे हितः यत् । प्राशव्य प्रकृष्टभक्षणहिते ऋ० ८ । ३१ । ६ भा० । प्रा० स० । २ प्रकृष्टशीघ्रे निहण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4530,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्राशुप्राशु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्राशु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | प्राशु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्राशु 📚 ➤ त्वारित । शीघ्र । तुरत उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (प्र-आशु॑) very quick or speedy, RV. (= क्षिप्र, Naigh. i, 15)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्राशु 📚त्वारित । शीघ्र । तुरत🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬