🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:43:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रेमल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रेम+ल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रेम

अर्थ: - प्रियस्य भावः इमनिच् प्रादेशः एकाच्कत्वात् न टिलोपः- तारा .

संस्कृत: स्नेहः · पर्याय: प्रियता, हार्द, स्नेह, प्रणय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रेमन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. प्रेमन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. प्रेमन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रेमन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रेमप्रेम्णी / प्रेमनीप्रेमाणि
द्वितीयाप्रेमप्रेम्णी / प्रेमनीप्रेमाणि
तृतीयाप्रेम्णाप्रेमभ्याम्प्रेमभिः
चतुर्थीप्रेम्णेप्रेमभ्याम्प्रेमभ्यः
पञ्चमीप्रेम्णःप्रेमभ्याम्प्रेमभ्यः
षष्ठीप्रेम्णःप्रेम्णोःप्रेम्णाम्
सप्तमीप्रेम्णि / प्रेमनिप्रेम्णोःप्रेमसु
सम्बोधनहे प्रेमन् / हे प्रेमहे प्रेम्णी / हे प्रेमनीहे प्रेमाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ल

अर्थ: इन्द्र् का विशेषण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालःलौलाः
द्वितीयालम्लौलान्
तृतीयालेनलाभ्याम्लैः
चतुर्थीलायलाभ्याम्लेभ्यः
पञ्चमीलात् / लाद्लाभ्याम्लेभ्यः
षष्ठीलस्यलयोःलानाम्
सप्तमीलेलयोःलेषु
सम्बोधनहे लहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रेमन्
प्रेमन्
preman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रसाद (3.3.98)
विस्रम्भ (3.3.143)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रेमन् m. n. love, affection, kindness, tender regard, favour, predilection, fondness, l˚ &c. towards (loc. or comp.), TS.; Br.; Kāv. &c. (also pl.)
joy, L.
प्रेमन् m. sport, a jest, joke, Sāh.
wind, L.
N. of Indra, L.
of various men, Rājat.
प्रेमन् प्रेयस् &c. See p. 711, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (711,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रेमन् m., n. [प्रियस्य भावः इमनिच [] प्रादेशः एकाच्कत्वात् न टिलोपः Tv.] 1 Love, affection; तत्प्रेमहेमनिकषोपलतां तनोति Gīt. 11; Me. 44. --2 Favour, kindness, kind or tender regard. --3 Sport, pastime. --4 Joy, delight, gladness. --m. 1 A jest, joke. --2 Wind, air. --3 An epithet of Indra. --Comp. --अश्रु n. a tear of joy or affection. --ऋद्धिः f. increase of affection, ardent love. --पर a. affectionate, loving. --पातनं {1} tears (of joy). {2} the eye (that sheds them). --पात्रं ‘an object of love, any beloved person or thing. --बंधः बं धनं a bond or tie of affection, --भावः affection, love.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0779-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रेमन् पु० न० प्रियस्य भाव इमनिच् प्रादेशः एकाच्कत्वात् न टिलोपः । १ सौहार्दे २ स्नेहे ३ हर्षे मेदि० (वायौ इन्द्रे) शब्दस्तोमोक्तिः प्रामादिकी । “यद्भावबन्धनं यूनोः स प्रेमा परिकीर्त्तिता” उज्ज्वलमण्युक्ते ४ भावबन्धभेदे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4540,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रेमप्रेमन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रेमन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | प्रेमन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
लल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रेम 📚 ➤ - प्रियस्य भावः इमनिच् प्रादेशः एकाच्कत्वात् न टिलोपः- तारा .
संस्कृत: स्नेहः · पर्याय: प्रियता, हार्द, स्नेह, प्रणय

ल 📚 ➤ इन्द्र् का विशेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रेमन् 📚m. n. love, affection, kindness, tender regard, favour, predilection, …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रेमन्
प्रेम के नाम (१.७.२८) — प्रेमा, प्रियता, हार्द, स्नेह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें