🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:46:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रोत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रोत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रोत

अर्थ: सिला हुआ, टांका लगाया हुआ

व्युत्पत्ति: प्र + वे + क्त, संप्रसारणम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रोत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रोत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रोत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रोतःप्रोतौप्रोताः
द्वितीयाप्रोतम्प्रोतौप्रोतान्
तृतीयाप्रोतेनप्रोताभ्याम्प्रोतैः
चतुर्थीप्रोतायप्रोताभ्याम्प्रोतेभ्यः
पञ्चमीप्रोतात् / प्रोताद्प्रोताभ्याम्प्रोतेभ्यः
षष्ठीप्रोतस्यप्रोतयोःप्रोतानाम्
सप्तमीप्रोतेप्रोतयोःप्रोतेषु
सम्बोधनहे प्रोतहे प्रोतौहे प्रोताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रोत
प्रोत
prota
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रोत १ वि॰ [सं॰]
१. किसी में अच्छी तरह मिला हुआ ।
२. सीया या गाँठ दिया हुआ । गूँथा हुआ ।
३. छिपा हुआ । घुसा हुआ । प्रविष्ट (को॰) ।
४. खचित । जड़ा हुआ (को॰) ।
प्रोत २ संज्ञा पुं॰ वस्त्र । कपड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रोत See s.v.
प्रोत mfn. (fr. प्र + उत, or ऊत; √ वे) sewed (esp. with the threads lengthwise, and opp. to ओत cf. under आ-√ वे, p. 156)
strung on, fixed on or in, put or sticking in (loc. or comp.), ChUp.; MBh. &c.
set, inlaid, MBh.
contained in (loc.), pervaded by (instr.), ŚBr.; Up.
fixed, pierced, put on (a spit), MBh.; Kāv. &c.
प्रोत m. n. woven cloth, clothes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (694,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रोत p. p. [प्र-वे-स्यूतौ-क्त संप्रसारणं] 1 {1} Sewn, stitched; Ku. 7. 49. --2 Extended lengthwise or perpendicularly (opp. ओत). --3 Tied, bound, fastened; Mv. 6. 33. --4 Pierced, transfixed; R. 9. 75. --5 Passed or come through; तरुछिद्रप्रोतान् i. e. (चंद्रोकरणान्) बिसमिति करी [] संकलयति K. P. 10. --6 Set, inlaid; Mv. 1. 35. --7 Joined, connected. --तं A garment, woven cloth. --Comp. --उत्सादनं {1} an umbrella. {2} a cloth house, tent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0780-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रोत त्रि० प्र + वे--स्यूतौ क्त सम्प्रसारणम् । १ प्रकर्षेण स्यूते २ ग्रथिते वस्त्रे न० जटा० । भावे क्त । ३ सीवने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4542,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रोतं, क्ली, (प्र + वेञ् स्यूतौ + क्तः । यजादि- त्वात् सम्प्रसारणम् ।) वस्त्रम् । इति जटाधरः ॥
प्रोतं, त्रि, (प्र + वेञ् + क्तः । यजादित्वात् सम्प्र- सारणम् ।) खचितम् । इति मेदिनी । ते, ३७ ॥ स्यूतम् । (यथा, श्रीकण्ठचरिते । १५ । २५ । “नीरन्ध्रमात्तपरिरम्भविजृम्भणस्य रम्भोरुभिः सह विलासिजनस्य कामः । प्रोतं विधातुमिव चेतसि रागसूत्रं रोमाञ्चसूचिनिचयं प्रचुरीचकार ॥”) गुम्फितम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-373-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रोतप्रोत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रोत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रोत 📚 ➤ सिला हुआ, टांका लगाया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रोत 📚किसी में अच्छी तरह मिला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रोत: प्र + वे + क्त, संप्रसारणम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें