🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:39:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रोत
prota
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रोत १ वि॰ [सं॰]
१. किसी में अच्छी तरह मिला हुआ ।
२. सीया या गाँठ दिया हुआ । गूँथा हुआ ।
३. छिपा हुआ । घुसा हुआ । प्रविष्ट (को॰) ।
४. खचित । जड़ा हुआ (को॰) ।
प्रोत २ संज्ञा पुं॰ वस्त्र । कपड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रोत See s.v.
प्रोत mfn. (fr. प्र + उत, or ऊत; √ वे) sewed (esp. with the threads lengthwise, and opp. to ओत cf. under आ-√ वे, p. 156)
strung on, fixed on or in, put or sticking in (loc. or comp.), ChUp.; MBh. &c.
set, inlaid, MBh.
contained in (loc.), pervaded by (instr.), ŚBr.; Up.
fixed, pierced, put on (a spit), MBh.; Kāv. &c.
प्रोत m. n. woven cloth, clothes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (694,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रोत p. p. [प्र-वे-स्यूतौ-क्त संप्रसारणं] 1 {1} Sewn, stitched; Ku. 7. 49. --2 Extended lengthwise or perpendicularly (opp. ओत). --3 Tied, bound, fastened; Mv. 6. 33. --4 Pierced, transfixed; R. 9. 75. --5 Passed or come through; तरुछिद्रप्रोतान् i. e. (चंद्रोकरणान्) बिसमिति करी [] संकलयति K. P. 10. --6 Set, inlaid; Mv. 1. 35. --7 Joined, connected. --तं A garment, woven cloth. --Comp. --उत्सादनं {1} an umbrella. {2} a cloth house, tent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0780-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रोत त्रि० प्र + वे--स्यूतौ क्त सम्प्रसारणम् । १ प्रकर्षेण स्यूते २ ग्रथिते वस्त्रे न० जटा० । भावे क्त । ३ सीवने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4542,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रोतं, क्ली, (प्र + वेञ् स्यूतौ + क्तः । यजादि- त्वात् सम्प्रसारणम् ।) वस्त्रम् । इति जटाधरः ॥
प्रोतं, त्रि, (प्र + वेञ् + क्तः । यजादित्वात् सम्प्र- सारणम् ।) खचितम् । इति मेदिनी । ते, ३७ ॥ स्यूतम् । (यथा, श्रीकण्ठचरिते । १५ । २५ । “नीरन्ध्रमात्तपरिरम्भविजृम्भणस्य रम्भोरुभिः सह विलासिजनस्य कामः । प्रोतं विधातुमिव चेतसि रागसूत्रं रोमाञ्चसूचिनिचयं प्रचुरीचकार ॥”) गुम्फितम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-373-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें