🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:11:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रौढ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रौढ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रौढ

अर्थ: पूरा बढ़ा हुआ, पूर्णविकसित परिपक्व, पका हुआ, पूरा बना हुआ, पूर्ण

संस्कृत: पर्याय: प्रवृद्ध, एधित, उच्छ्रित

व्युत्पत्ति: प्र + वह् + क्त, सम्प्रसारणम्, वृद्धिः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रौढ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रौढ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. प्रौढा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रौढ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रौढःप्रौढौप्रौढाः
द्वितीयाप्रौढम्प्रौढौप्रौढान्
तृतीयाप्रौढेनप्रौढाभ्याम्प्रौढैः
चतुर्थीप्रौढायप्रौढाभ्याम्प्रौढेभ्यः
पञ्चमीप्रौढात् / प्रौढाद्प्रौढाभ्याम्प्रौढेभ्यः
षष्ठीप्रौढस्यप्रौढयोःप्रौढानाम्
सप्तमीप्रौढेप्रौढयोःप्रौढेषु
सम्बोधनहे प्रौढहे प्रौढौहे प्रौढाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रौढ
प्रौढ
prauḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बढ़ा हुआ/परिपक्व (3.1.75) प्रवृद्ध · एधित
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रौढ See s.v.
प्रौढ mfn. (fr. प्र + ऊढ, √ वह्) raised or lifted up (see -पाद)
grown up, full-grown, Hariv.; Kāv.; Rājat.
mature, middle-aged (as a woman; in Subh. बाला, तरुणी, प्रौढ and वृद्धा are distinguished; cf. f. below)
married, W.
luxuriant (as a plant), Bhartṛ.; Kāvyād.
large, great, mighty, strong, Kāv.; Kathās.; Pañcat.
violent, impetuous (as love), Prab.; Rājat.
thick, dense (as darkness), Mālatīm.
full (as the moon), W.
(ifc.) filled with, full of (see मृदु-प्र्˚)
proud, arrogant, confident, bold, audacious, impudent (esp. said of a woman), Kāv.; BhP.
controverted, W.
प्रौढ m. (in music) N. of one of the Rūpakas
(with Śāktas) N. of one of the 7 Ullāsas
प्रौढ n. (with ब्राह्मण) = ताण्ड्य-ब्राह्मण, Sāy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (691,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रो(प्रौ)ढ a. [प्र + वह् --क्त वा वृद्धिः] 1 Full-grown, fully developed, matured, ripened, perfected, full, (as moon &c.); प्रौढपुष्पैः कदंबैः Me. 25; प्रौढतालीविपांडु &c. Māl. 8. 1; 9. 28. --2 Adult, old, grown up; [] वर्तते हि मन्मथप्रौढसुहृदो निशथिस्य यौवनश्रीः Māl. 8; Śi. 11. 39, Mv. 6. 4. --3 Thick, dense, pitchy; प्रौढं तमः कुरु कृतज्ञतयैव भद्रं Māl. 7. 3; Śi. 4. 62. --4 Grand, mighty, strong. --5 Violent, impetuous. --6 Proud; Mv. 2. 3. --7 Luxuriant. --8 Married. --9 Full of, filled with (at the end of comp.) --10 Raised or lifted up. --11 Controverted, discussed. --ढा A bold and grown-up woman, no longer bashful or timid in the presence of her lord, one of the four principal female characters in poetic compositions; आषोडशाद्भवेद्बाला त्रिंशता तरुणी मता । पंचपंचशता प्रौढा भवेद्वृद्धा ततः परम् ॥. --Comp. --अंगना a bold woman; see above. --उक्तिः f. a bold or pompous assertion. --पाद a. one whose feet are raised on a bench. --पुष्प a. having full-grown blossoms; Me. 25. --प्रताप a. of great or mighty valour. --योवन a. advanced in youth. --वादः an arrogant or bold assertion, defiant speech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0781-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रो(प्रौ)ढ त्रि० प्र + वह--क्त वा वृद्धिः । १ वृद्धे अमरः २ प्रग- ल्भे हेमच० ३ निपुणे राजनि० । ४ प्रकर्षेण ऊढे च । स्त्रियां टाप् । सा च ५ नायिकाभेदे नायिकाशब्दे ४०४२ पृ० दृश्यम् । “त्रिंशद्वर्षादूर्ध्वं पञ्च पञ्चाशद्वर्षप- र्यन्तं प्रौढावस्था यथा “आ षोढशात् भवेद्वाला तरुणी त्रिंशता मता । पञ्चपञ्चाशता प्रौढा भवेद्वृद्धा ततःप- रम्” । अस्या वश्यत्वकारणं यथा “अलङ्कारादिभिर्बाला तरुणी रतियोगतः । प्रेमदानादिभिः प्रौढा वृद्धा च दृदताडनात्” । तस्या रमणे दोषो यथा “बाला तु प्राणदा प्रोक्ता तरुणी प्राणहारिणी । प्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धा मरणदा भवेद्” रतिम० । चत्वारिंशद्वर्णयुक्ते ६ मन्त्रे “षोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशल्लिपिर्मनुः” तन्त्रसा० । “अर्थवद् ग्रहणेनार्थकस्येति” परिभाषया ऊढेः पृथग्ग्रहणाद्वा क्त वति न वृद्धिः किन्तु यथाह तत्र प्रोढवान् इत्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4541,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रौढं, त्रि, (प्रोह्यते स्मेति । प्र + वह् + क्तः । सम्प्र- सारणम् । “प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु ।” इति वृद्धिः ।) वर्द्धितम् । तत्पर्य्यायः । प्रवृद्धम् २ एधितम् ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ७६ ॥ (यथा, मेघदूते । २७ । “त्वत्सम्पर्कात् पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः ॥”) [] प्रगल्भः । इति हेमचन्द्रः । ६ । १३१ ॥ (यथा, रघुः । ९ । ५८ । “त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरतः सुनेत्रैः प्रौढप्रिया नयनविभ्रमचेष्टितानि ॥”) निपुणः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भाग- वते । ३ । २ । ९ । “ईङ्गितज्ञाः पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्त्वताः ॥”) प्रकर्षेण ऊढश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-375-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रौढ" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रौढप्रौढ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रौढ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | प्रौढा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रौढ 📚 ➤ पूरा बढ़ा हुआ, पूर्णविकसित परिपक्व, पका हुआ, पूरा बना हुआ, पूर्ण
संस्कृत: पर्याय: प्रवृद्ध, एधित, उच्छ्रित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रौढ 📚See s.v🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रौढ
बढ़ा हुआ/परिपक्व (३.१.७५) — प्रवृद्ध, एधित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रौढ: प्र + वह् + क्त, सम्प्रसारणम्, वृद्धिः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें