🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:35:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रौढा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रौढा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रौढा

अर्थ: साहसी और बड़ी उम्र की स्त्री, अपने स्वामी के सामने भी निर्भीक और निर्लज्ज, काव्यरचनाओं में वर्णित चार प्रकार की मुख्य स्त्रियों में से एक भेद

व्युत्पत्ति: प्र + वह् + क्त + टाप् सम्प्रसारणम्, वृद्धिः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रौढा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रौढा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. प्रौढा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  4. प्रौढा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. प्रौढा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. प्रौढा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. प्रौढा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  8. प्रौढ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रौढा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रौढाःप्रौढौप्रौढाः
द्वितीयाप्रौढाम्प्रौढौप्रौढः
तृतीयाप्रौढाप्रौढाभ्याम्प्रौढाभिः
चतुर्थीप्रौढेप्रौढाभ्याम्प्रौढाभ्यः
पञ्चमीप्रौढःप्रौढाभ्याम्प्रौढाभ्यः
षष्ठीप्रौढःप्रौढोःप्रौढाम्
सप्तमीप्रौढिप्रौढोःप्रौढासु
सम्बोधनहे प्रौढाःहे प्रौढौहे प्रौढाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रौढा
प्रौढा
prauḍhā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रौढा f. a married woman from 30 to 55 years of age, W.
a violent or impetuous woman (described as a Nāyikā who stands in no awe of her lover or husband), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (714,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रौढा, स्त्री, (प्रौढ + टाप् ।) नायिकाभेदः । तत्- पर्य्यायः । चिरिण्टी २ सुवयाः ३ श्यामा ४ दृष्टरजाः ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ यथा, -- “बाला तु तरुणी प्रौढा वृद्धा भवति नायिका । गुणयोगेन रन्तव्या नारी वश्या भवेत्तदा ॥” त्रिंशद्बर्षादूर्द्घं पञ्चपञ्चाशद्वर्षपर्य्यन्तं प्रौढा- वस्था । यथा, -- “आषोडशी भवेद्बाला तरुणी त्रिंशता मता । पञ्चपञ्चाशती प्रौढा भवेद्वृद्धा ततः परम् ॥” अस्या वश्यत्वकारणं यथा, -- “अलङ्कारादिभिर्ब्बाला तरुणी रतियोगतः । प्रेमदानादिभिः प्रौढा वृद्धा च दृढताडनात् ॥” तस्या रमणे दोषो यथा, -- “बाला तु प्राणदा प्रोक्ता तरुणी प्राणहारिणी । प्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धा मरणदा भवेत् ॥” इति रतिमञ्जरी ॥ मुग्धादित्रिविधान्तर्गतप्रगल्भा नायिका । तत्र प्रोढा खण्डिता यथा, -- “मामुद्बीक्ष्य विपक्षपक्ष्मलदृशः पादाम्बुजालक्तकै- रालिप्ताननमानतीकृतमुखी चित्रार्पितेवाभवत् । रूक्षं नोक्तवती न वा कृतवती निश्वासकोष्णा- दृशः प्रातर्मङ्गलमङ्गला करतलादादर्शमादर्शयत् ॥” प्रौढा कलहान्तरिता यथा, -- “अकरोः किभु नेत्रशोणिमानं किमकार्षीः करपल्लवे निरोधम् । कलहं किमधाः क्रुधा रसज्ञे हितमर्थं न विदन्ति दैवदुष्टाः ॥” प्रौढा उत्कण्ठिता यथा, -- “भ्रातर्निकुञ्जसखियूथिरश्चालबन्धो मातस्तमस्विनि पितस्तिमिर प्रसीद । [] पृच्छामि किञ्च नवनीरधराभिरामो दामोदरः कथय किं न समाजगाम ॥” प्रौढा वासकसज्जा यथा, -- “कृतं वपुषि भूषणं चिकुरधोरणी धूपिता कृता शयनसन्निधौ क्रमुकवीटिकासम्भृतिः । अकारि हरिणीदृशा भवनमेत्य देहत्विषा स्फुरत्कनककेतकीकुसुमकान्तिभिर्दुर्द्दिनम् ॥” प्रौढाभिसारिका यथा, -- “स्फुरदुरसिजभारभङ्गुराङ्गी किसलयकोमलकान्तिना पदेन । अथ कथय कथं सहेत गन्तुं यदि न निशासु मनोरथो रथः स्यात् ॥” प्रौढा प्रवत्स्यत्पतिका यथा, -- “नायं मुञ्चति सुभ्रुवामपि तनुत्यागे वियोगज्वर- स्तेनाहं विहिताञ्जलिर्यदुपते ! पृच्छामि सत्यं वद । ताम्बूलं कुसुमं पटीरमुदकं यद्बन्धुभिर्दीयते तत् स्यादत्र परत्र वा किमु विषज्वालावली- दुःसहम् ॥” इति रसमञ्जरी ॥ अन्यत् प्रगल्भाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-375-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रौढा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रौढाप्रौढा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रौढा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | प्रौढा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रौढा 📚 ➤ साहसी और बड़ी उम्र की स्त्री, अपने स्वामी के सामने भी निर्भीक और निर्लज्ज, काव्यरचनाओं में वर्णित चार प्रकार की मुख्य स्त्रियों में से एक भेद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रौढा 📚f. a married woman from 30 to 55 years of age, W🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें