🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्लव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्लव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्लव

अर्थ: तैरता हुआ, बहता हुआ

संस्कृत: कैवर्तीमुस्तकम् · पर्याय: उडुप, कोल

व्युत्पत्ति: प्लु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्लव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्लव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्लव (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्लवम्प्लवेप्लवानि
द्वितीयाप्लवम्प्लवेप्लवानि
तृतीयाप्लवेनप्लवाभ्याम्प्लवैः
चतुर्थीप्लवायप्लवाभ्याम्प्लवेभ्यः
पञ्चमीप्लवात् / प्लवाद्प्लवाभ्याम्प्लवेभ्यः
षष्ठीप्लवस्यप्लवयोःप्लवानाम्
सप्तमीप्लवेप्लवयोःप्लवेषु
सम्बोधनहे प्लवहे प्लवेहे प्लवानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्लव
प्लव
plava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
केवटी-मोथा के और नाम (2.4.132) गोपुर · गोनर्द · कैवर्तीमुस्तक
बेड़ा (घास-लकड़ी का) (1.10.11) उडुप · कोल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्लव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साठ संवत्सरों में से पैंतीसवाँ संवत्सर ।
२. मुरगा ।
३. उछलकर या उड़कर जानेवाले पक्षी आदि ।
४. कारंडव पक्षी ।
५. मेंढक ।
६. बंदर ।
७. भेड़ ।
८. चांडाल (डिं॰) ।
९. शत्रु । दुश्मन ।
१०. नागरमोथा ।
११. मछली पकड़ने का जाल या काठ का पाटा ।
१२. नहाना ।
१३. तैरना ।
१४. नदी की बाढ़ ।
१५. एक प्रकार का बगला ।
१६. कोई जलपक्षी ।
१७. शब्द । आवाज ।
१८. अन्न ।
१९. गोपाल करंज ।
२०. छोटी नौका । बाँस, तृण आदि से बनी नाव । उडुप (को॰) ।
२१. प्लक्ष का वृक्ष । (को॰) ।
२२. ढाल । उतार (को॰) ।
२३. कुदाना । उछाल (को॰) ।
२४. वापस होना या लौटना (को॰) ।
२५. प्रोत्साहन (को॰) ।
प्लव २ वि॰
१. तैरता हुआ ।
२. झुकता हुआ ।
३. क्षणभंगुर ।
४. कूदता या उछलता हुआ (को॰) ।
५. विशिष्ट । श्रेष्ठ । अत्कृष्ट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्लव प्लवक &c. See col. 2.
प्लव mf(आ)n. swimming, floating, ŚāṅkhGṛ.; Suśr.
sloping towards, inclined, Hariv.; Var.; Hcat. (in astrol. applied to a constellation situated in the quarter ruled by its planetary regent, Var., Sch.)
transient, MuṇḍUp.
प्लव m. n. (ifc. f(आ). ) a float, raft, boat, small ship, RV. &c. &c.
प्लव m. a kind of aquatic bird (= गात्र-सम्प्लव, कारण्डव, जल-वायस, जल-काक or जल-कुक्कुट, L.), VS. &c. &c.
a frog, L.
a monkey, L.
& sheep, L. an arm, L.
a Caṇḍāla, L.
an enemy, L.
Ficus Infectoria, L.
a snare or basket of wicker-work for catching fish, L.
the 35th (or 9th) year in a cycle of Jupiter, VarBṛS.
प्लव m. swimming, bathing (ifc. f(आ). ), MBh.; R.; Kathās.
प्लव m. flooding, a flood, the swelling of a river, MBh.; MārkP.
the prolated utterance of a vowel (= प्लुति), L.
protraction of a sentence through 3 or more Ślokas (= कुलक), L.
sloping down or towards, proclivity, inclination, L.
(in astrol.) = प्लव-त्व, VarBṛS., Sch.
a kind of metre, Col.
N. of a Sāman (also with वसिष्ठस्य), ĀrṣBr.
jumping, leaping, plunging, going by leaps or plunges, R. (cf. comp. below)
returning, L.
urging on L.
प्लव n. Cyperus Rotundus or a species of fragrant grass, Suśr. [cf. Gk. πλόος for πλοϝος, πλοῖον]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (715,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्लव a. [प्लु-अच्] 1 Swimming, floating. --2 Jumping, leaping. --3 Ved. Superior, excellent. --वः 1 Swimming, floating. --2 Flood, swelling of a river. --3 A jump, leap. --4 A raft, float, canoe, small boat; नाशयेच्च शनैः पश्चात्प्लवं सलिलपूरवत् Pt. 2. 38; सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि Bg. 4. 36; Ms. 4. 194; 11. 19; Ve. 3. 25. --5 A frog. --6 A monkey. --7 A declivity, slope. --8 An enemy. --9 A sheep. --10 A man of a low tribe; a Cāṇḍāla. --11 A net or snare for catching fish. --12 The fig-tree. --13 The Kāraṇḍava bird, a kind of duck. --14 Five or more stanzas syntactically connected. (= कुलक q. v.) --15 The prolated utterance of a vowel. --16 Returning, return. --17 Urging on, inciting. --Comp. --गः {1} a monkey; R. 12. 70. {2} [] a frog. {3} an aquatic bird, the diver. {4} the tree शिरीष. {5} N. of the sun's charioteer. --(गा) the sign of the zodiac called Virgo. --गतिः a frog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0782-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्लव न० प्लु--अच् । १ कैवर्त्तीमुस्तके २ गन्धतृणे मेदि० । प्लुत्वा ३ गन्तरि त्रि० । भावे अप् । ४ प्लवने (भासा) कर्त्तरि क- रणे वा अप् । ५ भेके ६ भेलके (भेला) ७ मेषे ८ श्वपचे ९ वानरे १० जलकाके ११ कुलके १२ प्रवणे १३ पर्कटीवृक्षे १४ काररण्डवखगे १५ शब्दे १६ प्रतिगतौ च पु० मेदि० । जातित्वे स्त्रीत्वमपि स्त्रियां ङीष् । १७ प्रेरणे १८ शत्रौ च पु० शब्दरत्ना० । १९ जालभेदे हेमच० २० पलये (पोलो) मत्स्यधारणयन्त्रभेदे त्रिका० । २१ जलकुक्वुटे मिता० २२ जलचरपक्षिगणभेदे यथोक्तं भावप्र० “हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चसरारिकाः । नान्दीमुखी सकादम्बा बलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः । प्लवन्ते सलिले यस्मादेते तस्मात् प्लवाः स्मृताः” । एतेषां मांसगुणाः । “प्लवाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः । वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बलशुक्रकराः सराः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4543,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्लव, ङ गत्याम् । (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) अन्तःस्थतृतीययुक्तः । ङ, प्लवते । प्लु ङ इत्यने- नैवेष्टसिद्धे अस्य पाठः प्लविष्यते प्लव्यते इत्यादि सिद्ध्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
प्लवं, क्ली, (प्लवते इति । प्लु + अच् ।) कैवर्त्ती- मुस्तकम् । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “कुटन्नटं दासपुरं वालेयं परिपेलवम् । प्लवगोपुरगोनर्द्दकैवर्त्तीमुस्तकानि च ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) गन्धतृणम् । इति मेदिनी । वे, १८ ॥ प्लुतगे, त्रि ॥
प्लवः, पुं, (प्लु + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इत्यप् ।) प्लवनम् । (यथा, हरिवंशे । १२२ । १०१ । “सागरानूपविपुलां प्रागुदक्प्लवशीतलाम् । सर्व्वतोदधिमध्यस्थामभेद्यां त्रिदशैरपि ॥” प्लूयतेऽनेनेति करणे अप् ।) भेलः । (यथा, मुण्डकोपनिषदि । १ । २ । ७ । “प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥” प्लवते सन्तरतीति । प्लु + अच् ।) भेकः । अविः । श्वपचः । कपिः । जलकाकः । (यथा, सुश्रुते । १ । ४६ । “प्लवानामिक्षुरसासवः ॥”) कुलकः । प्रवणः । पर्कटीद्रुमः । कारण्डवविहगः । शब्दः । प्रतिगतिः । इति मेदिनी । वे, १६ ॥ प्रेरणम् । शत्रुः । इति शब्दरत्नावली ॥ जलान्त- रम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५४३ ॥ पलवः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पोलो इति भाषा ॥ जलकुक्कुटः । इति मिताक्षरा ॥ (यथा, मनौ । ५ । १२ । “कलविङ्कं प्लवं हंसं चक्राङ्गं ग्रामकुक्कुटम् । सारसं रज्जुवालञ्च दात्यूहं शुकसारिके ॥” वकविशेषः । यथा, रामायणे । २ । १०३ । ४३ । “रथाङ्गहंसा नत्यूहाः प्लवाः कारण्डवाः परे । तथा पुंस्कीकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥” [] “प्लवा वकविशेषाः ।” इति तट्टीकायां रामा- नुजः ॥) जलचरपक्षिमात्रम् । यथा, -- “हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चसरारिकाः । नन्दीमुखी सकादम्बा वलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः ॥ प्लवन्ते सलिले यस्मादेते तस्मात् प्लवाः स्मृताः ॥” एतेषां मांसगुणाः । “प्लवाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः । वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बलशुक्रकराः सराः ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-376-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्लव" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्लवप्लव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्लव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्लव 📚 ➤ तैरता हुआ, बहता हुआ
संस्कृत: कैवर्तीमुस्तकम् · पर्याय: उडुप, कोल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्लव 📚साठ संवत्सरों में से पैंतीसवाँ संवत्सर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्लव
केवटी-मोथा के और नाम (२.४.१३२) — गोपुर, गोनर्द, कैवर्तीमुस्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें