🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:29:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बंध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बंध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बंध

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बंध
बंध
baṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ बन्ध]
१. बंधन । उ॰—तासु दूत कि बंध तर आवा । प्रभु कारज लगि आपु बँधावा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. गाँठ । गिरह । उ॰—जेतोई मजबूत कै हिच बध बाँधो जाय । तेतोई तामें सरस भरत प्रेम रस आय ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
३. कैद । उ॰—कृपा कोप बध बंध गोसाई । मोपर करिय दास की नाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४.
४. पानी रोकने का धुस्स । बाँध ।
५. कोकशास्त्र के अनुसार रति के मुख्य सोलह आसनों में से कोई आसन । उ॰—परिरभन सुख रास हास मृदु सुरति केलि सुख साजे । नाना बंध विविध क्रीड़ा खेलन स्याम अपार ।—सूर (शब्द॰) । विशेष—मुख्य सोलह आसन ये हैं—(१) पदमासन । (२) नागपाद । (३) लतावेष्ट । (४) अधंसंपुट । (५) कुलिश । (६) सुंदर । (७) केशर । (८) हिल्लोल । (९) नरसिंह । (१०) विपरीत । (११) क्षुब्धक । (१२) धेनुक । (१३) उत्कंठ । (१४) सिंहासन । (१५) रतिनाग । (१६) विद्याधर । रतिमजरी में सोलह आसनों का उल्लेख किया गया है । पर अन्य लोग इसकी संख्या ८४ तक ले जाते हैं ।
६. योगशास्त्र के अनुसार योगसाधन की कोई मुद्रा । जैसे, उड्डिपानबंध, मुलबंध, जालंघरबंध, इत्यादि ।
७. निर्बंध- रचना । गद्य या पद्य लेख तैयार करना । उ॰—ताते तुलसी कृत कथा रचित महर्षि प्रवंध । बिरचौं उभय मिलाय कै राम स्वयंवर बंध ।—रघुराज (शब्द॰) ।
८. चित्र- काव्य में छंद को ऐसी रचना जिससे किसी विशेष प्रकार की आकृति या चित्र बन जाय । जैसे, छत्रबंध, कमलबंध, खड्गबंध, चमरबंध इत्यादि ।
९. जिससे कोई वस्तु बाँधी जाय । बंधन जैसे, रस्सी, फीता इत्यादि ।
१०. लगाव । फँसाव । उ॰—बेधि रही जग बासना निरसल मेद सुगंध । तेहि अरघान भँवर सब लुबुधे तजहिं न बंध ।—जायसी (शब्द॰) ।
११. शरीर ।
१२. बननेवाले मकान की लंबाई और चौड़ाई का येग ।
१३. गिरवी रखा हुआ धन ।
१४. बधन (मोक्ष का उलटा) ।
१५. पट्टी किनारा (को॰) ।
१६. परिणाम । फल (को॰) ।
१७. एक नेत्ररोग (को॰) ।
१८. केश बाँधने का फीता (को॰) ।
१९. प्रदर्शन (को॰) ।
२१. पकड़ना । बंधन में डालना (को॰) ।
२२. स्नायु (को॰) ।
२३. शरीर की स्थिति । अंगन्यास (को॰) ।
२४. पुल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बन्ध m. binding, tying, a bond, tie, chain, fetter, RV. &c. &c.
a ligature, bandage, Suśr.
damming up (a river), MārkP.
capture, arrest, imprisonment, custody, Mn.; MBh. &c.
connection or intercourse with (comp.), Pañcat.; BhP. (ifc. = connected with, conducive to, MBh.)
putting together, uniting, contracting, combining, forming, producing, MBh.; Kāv. &c.
joining (the hollowed hands), Ragh.
anything deposited (˚धे-√ स्था = to remain deposited), Campak.
a deposit, pledge, Rājat.
any configuration or position of the body (esp. of the hands and feet), Ragh.; Kum.
a partic. mode of sexual union (there are said to be 16, 18, 36, or even 84 L.), Caur.
constructing, building (of a bridge &c.), MBh.; Rājat.
bridging over (the sea), Vcar.
knitting (the brows), Rājat.
fixing, directing (mind, eyes, &c.), Cat.
assumption, obtainment (of a body), Ragh.
(ifc.) conceiving, cherishing, feeling, betraying, Hariv.; Kālid.
a border, framework, inclosure, receptacle, L.
a sinew, tendon, L.
the body, L.
(in phil.) mundane bondage, attachment to this world, ŚvetUp.; Bhag. &c. (opp. to मुक्ति, मोक्ष, ‘final emancipation’, and regarded in the Sāṃkhya as threefold, viz. प्रकृति-, वैकारिक-, and दक्षिणा-ब्˚)
combination of sounds (in rhet.), construction or arrangement of words, Kāvyād.; Pratāp.
arrangement of a stanza in a partic. shape, Kpr.
arrangement of musical sounds, composition, Śatr.
a disease which prevents the eyelids from quite closing, Suśr.
(ifc. with numerals) a part (cf. पञ्च-, दश-ब्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (720,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंधः [बंध्-धञ्] 1 A tie, bond (in general) (आशाबंध &c.). --2 A hair-band, fillet; V. 4. 10; Ś. 1. 30. --3 A chain, fetter. --4 Fettering, confining, imprisoning, confinement, imprisonment; Ms. 8. 310. --5 Catching, capturing, catching hold of; गजबंध R. 16. 2. --6 (a) Forming, constructing, arranging; सर्गबंधो महाका व्यं S. D. 6. (b) Building, erecting. --7 Feeling, conceiving, cherishing; हे राजानस्त्यजत सुकविप्रेमबंधे विरोधं Vikr. 18. 107; R. 6. 81. --8 Connection, union, intercourse. --9 Joining or folding together, combining: R. 14. 13; अंजलिबंध &c. --10 A bandage, ligature. --11 Agreement, harmony. --12 Manifestation, display, exhibition; R. 18. 52. --13 Bondage, confinement to this world (opp. मुक्ति which is ‘complete emancipation from the trammels of the world’); बंधं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी Bg. 18. 30; बंधान्मुक्त्यै ख लु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशान् Bv. 4. 21; R. 13. 58; 18. 7. --14 Result, consequence. --15 A position, posture in general; आसनबंधधीरः R. 2. 6; Ku. 3. 45, 59. --16 A particular position in sexual intercourse, or a particular mode of sexual enjoyment (these are said in Ratimañjarī to be 16, but other writers increase the number to 84). --17 A border, frame-work. --18 Arrangement of a stanza in a particular shape; e. g. खड्गबंध, पद्मबंध, मुरजबंध (vide K. P. 9. ad loc.). --19 A sinew, tendon. --20 The body. --21 A deposit, pledge. --22 [] An embankment, throwing a bridge across (a river). --23 A disease in which the eyelids cannot be wholly closed. --Comp. --करणं fettering, imprisoning. --तंत्रं a complete army containing the four necessary elements, i. e. elephants, horses, chariots and footmen. --पारुष्यं forced or unnatural construction of words. --स्तंभः a post to which an animal (e. g. an elephant) is tied.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0787-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्ध बन्धने क्य्रा० पर० सक० अनिट् । बध्नाति अभान्त् सीत् बबन्ध बध्यते । उद् + उत्तोल्य बन्धने “उद्वन्धनभृता ये च” स्मृतिः । अनु + नियतपूर्ववर्त्तित्वे अनुगमने च । “तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्” देवीमा० । नि + नियमेन बन्धने निबन्धशब्दे दृश्यम् । निर् + आग्रहे निर्बन्धशब्दे दृश्यम् । प्र + ग्रन्यने काल्पनिककथने च प्रबन्धशब्दे दृश्यम् । प्रति + निरोधे “प्रतिबध्नाति हि श्रेयः” रघुः । व्याप्तौ च प्रति- बन्धशब्दे दृश्यम् । सम् + सम्यक्बन्धे संसर्गे च ।
बन्ध संयमगे चुराः० उभ० सक० सेट् । बन्धयति ते अबबन्धत् त
बन्ध पु० बन्ध--घञ् । १ संयमने त्रिगडादिना गतिरोधने २ गृ- हादिवेष्टनसूत्रे च । गृहशब्दे २६३५ प्र्० दृश्यम् । करणे कर्मणि वा घञ् । ३ देहे ४ ऋणशोधनविश्वासाय स्थापिते द्रव्ये आधौ च । आधिशब्दे ७११ पृ० दृश्यम् । करणे घञ् । ५ ग- तिरोधसाधने शब्दर० । रतिबन्धभेदाश्च रतिमञ्जर्य्युक्ता यथा “पद्मासनो नागपदो लतावेष्टोऽर्द्धसंपृटः कुलिशं सुन्दरश्चैव तथा केसर एव च । हिल्लीलो नरसिंहोऽपि विपरीतस्तधाऽपरः । क्षुब्धो बै धेनुकश्चैव समुत्कण्ठ [] स्ततः परम् । सिंहासनो रतिनागो बिद्याधरस्तु षोडशः” तत्तच्छब्दे तेषां लक्षणानि दृश्यानि । स्मरदीपिकोक्ता अन्येऽपि बन्धाः सन्ति यथा “कामप्रदो विपरीतो नागरो रतिपाशकः । केयूरः प्रिय- तोषश्च ततः समपदस्तथा । ततश्चैकपदो ज्ञेयः सम्पुट- श्चार्द्धसम्पुटः । ततः स्तनहरश्चैव ततोऽनुरतिसुन्दरः । ऊरुपीडामरुचक्रौ ततश्चोरुक्रमः स्मृतः । वेष्टको हसकी- लस्तु ततो लीलासनस्तथा । अष्टादश क्रमाद्बन्धाः स्त्रीणां- बहूत्सवप्रदाः । पुंसां मुखकराश्चैव कथितास्तु क्रमा- त्ततः” । प्रवाहरूपेण सततं देहाद्देहान्तरगतिरूपे ६ ससारे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4559,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बंध" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बंधउमा-कोश बंध: बंधन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बंध 📚 ➤ बंधन उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बंध 📚बंधन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें