🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:31:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बकनालि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बक-+नालि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नालि

अर्थ: शरीर की नलिकाकार वाहिनी, धमनी

व्युत्पत्ति: नालि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नल् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. नल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानालीनाल्यौनाल्यः
द्वितीयानालीम्नाल्यौनालीः
तृतीयानाल्यानालीभ्याम्नालीभिः
चतुर्थीनाल्यैनालीभ्याम्नालीभ्यः
पञ्चमीनाल्याःनालीभ्याम्नालीभ्यः
षष्ठीनाल्याःनाल्योःनालीनाम्
सप्तमीनाल्याम्नाल्योःनालीषु
सम्बोधनहे नालिहे नाल्यौहे नाल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाली
नाली
nālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाली १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नाला]
१. जल बहने का पतला मार्ग ।
नाली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नालिका]
१. नाड़ी । घमती । रक्त आदि बहने की नली ।
२. करेमू का साग जिसके डंठल नली की तरह पोले होते हैं ।
३. हाथियों की नकछेदनी ।
४. घड़ी । घटीयंत्र ।
५. घटिका । २४ मिनट का काल (को॰) ।
६. कमल की नाल (को॰) ।
७. कमल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाली (ई), f. an instrument for perforating an elephant's ear, L.
the stalk of a pot-herb, L.
a piece of metal on which the hours are struck = घटी, W.
a lotus-flower, L. (cf. नालीक)
नाली or नालि f. = नाडी, any tubular vessel or vein &c. of the body, L. ifc. = ˚लिका, a period of 24 minutes, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (537,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नालिः --ली f. [नल्-णिच् इन् वा ङीप्] 1 Any tubular vessel of the body. --2 A hollow stalk, especially that of the lotus. --3 A period of 24 minutes (घटिका). --4 An instrument for boring an elephant's ear. --5 A canal, drain. --6 A lotusflower. --7 A piece of metal on which the hours are struck (घटी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नालि(ली) स्त्री नल--णिच् इन् वा ङीप् । १ नाड्यां दण्डे २ सिरायां ३ पद्मादिदण्डे ४ शाकभेदे च द्विरूपकोषः ।
नाली स्त्री नालि + वा ङीप् । १ शाककडम्बे (डाँटा) ख्याते पदार्थे मेदि० । “नालेन रहिता नाली सुस्विन्ना मुष्टि- पीडिता । घृते तप्ते परिक्षिप्ता चिञ्चिणीपत्रसंयुता । नाली सरा लघुः शीता पित्तनुत् कफवातला । मुक्त शोककरी ज्ञेया लिप्ता शीथघ्निका मता” शब्दार्थचि० । २ हस्तिकर्णवेधन्याम् ३ दण्डात्मककाले घट्याम् त्रिका० । ४ पद्मे शब्दर० ५ पद्मदण्डे ६ प्रणाल्याम् ७ वाद्यविशेषे शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4049,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाली, स्त्री, (नालि + वा ङीष् ।) शाककड- म्बकः । डाँटा इति माषा । इति मेदिनी । ले, २८ ॥ हस्तिकर्णवेधनी । घटी । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ नाडी । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, -- “रसवाहिनीश्च नालीर्जिह्वामूलगलतालुक्लाम्नः । संशोष्य नृणां देहे कुरुतस्तृष्णां महाबलावेतौ । पीतं पीतं हि जलं शोधयतस्तमतो न याति शमम् ॥” इति चरके चिकित्सास्थाने चतुर्व्विंशेऽध्याये ॥) पद्मम् । इति शब्दरत्न्यवली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-870-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाली" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बक-नालिसमास: बक + नाली तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: नाली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नल् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | नल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बकनालि 📚बक 📚नाली ➤ बक (पृषो.साधुः" बगुला) + नाली (शरीर की नलिकाकार वाहिनी, धमनी)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बक 📚बगला🟠🔵🟣🟤
नाली 📚जल बहने का पतला मार्ग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बकनालि = बक + नालि तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें