🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:31:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बरदार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बर-+दार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दार

अर्थ: दरार, रिक्ति, फटन, छिद्र

संस्कृत: पर्याय: सधर्मिणी, पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी

व्युत्पत्ति: दृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादारःदारौदाराः
द्वितीयादारम्दारौदारान्
तृतीयादारेणदाराभ्याम्दारैः
चतुर्थीदारायदाराभ्याम्दारेभ्यः
पञ्चमीदारात् / दाराद्दाराभ्याम्दारेभ्यः
षष्ठीदारस्यदारयोःदाराणाम्
सप्तमीदारेदारयोःदारेषु
सम्बोधनहे दारहे दारौहे दाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दार
दार
dāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
जिस विशेष्य को स्त्रीलिङ्ग, 'दार' (पुं॰ बहुवचन) आदि जैसे शब्दों से कहा (3.1.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दार १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] स्त्री । पत्नी । भार्या । यौ॰—दारकर्म । दारग्रहण । दारपरिग्रह । विशेष— संस्कृत में यद्यपि यह शब्द पुं॰ है तथापि हिंदी में स्त्री॰ ही होता है ।
दार पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दारु] दे॰ दारु । उ॰— तिलनि माँहि ज्यौं तेल है सुंदर पय मैं घीव । दार माँहि है अग्नि ज्यौं देह माँहि यौं सीव ।— सुंदर ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ७८१ ।
दार ३ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰] सूली । उ॰— चढ़ा दार पर जब शेख मंसूर ।— कबूर मं॰, पृ॰ ६०६ ।
दार ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ दाल] दे॰ दाल । उ॰— (क) मूँग दार बिनु बक्कल साजी । केसरि सहित प्रीत रँग राजी ।— रसरतन, पृ॰ २८८ । (ख) चींटी चावल लै चली, बिंच में मिलि गइ दार ।— कबीर सा॰, पृ॰ ८३ ।
दार ५ प्रत्य॰ [फा़॰] रखनेवाला । वाला । जैसे,— मालदार, दूकानदार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दार mf(ई)n. (√ दॄ) tearing up, rending (cf. भू-)
दार m. rent, cleft, hole, TāṇḍyaBr. xv, 3, 7 (cf. उदर-, कर्बु-, अ-दार-सृत्)
2. दार m. pl. (probably not connected with 1. दार and √ दॄ, but cf. Pāṇ. iii, 3, 20, Vārtt. 4) a wife (wives), GṛS.; Mn.; MBh. &c. (˚आन् √ कृ or प्र-कृ, take to wife, marry, MBh.; cf. कृत-)
दार rarely m. sg. (Āp. i, 14, 24; Gaut. xxii, 29) f. sg. (BhP. vii, 14, ii) and n. pl. (Pañc. i, 450).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (475,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारः 1 A rent, gap, cleft, hole. --2 A ploughed field. --राः [दारयंति भ्रातॄन्) इति दाराः. cf. P. III. 3. 20 Vārt.] (m. pl.) A wife; एते वयममी दाराः कत्येयं कुलजीवितं Ku. 6. 63; दशरथदारानधिष्ठाय वसिष्ठः प्राप्तः U. 4; Pt. 1. 100; Ms. 1. 112; 2. 217; Ś. 4. 16, 5. 29. --Comp. --अधीन a. dependent on a wife. --उपसंग्रहः, --ग्रहः, --परिग्रहः, --ग्रहणं marriage; नवे दारपरिग्रहे U. 1. 19. --कर्मन् n., --क्रिया marriage; R. 5. 40. --वलिभुज् m. a crane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दार पु० ब० व० । दारयति भ्रातॄन् दॄ--णिच् दारि--कर्त्तरि अच् । भार्य्यायां “दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान्” भा० आ० १०३ अ० “दाराणां मुरवैरिणो रतिपतेर्मातुस्त्रिलोकजितः” धनञ्जयवि० । “पाणिग्रह- णिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम्” मनुः । “सदृशा- नाहरेत् दारान्” यमः । करणे घञ् । २ औषधभेदे । भावे घञ् । ३ विदारणे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3556,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दार" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बर-दारसमास: बर + दार तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: दार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दृ + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बरदार 📚बर 📚दार ➤ बर + दार (दरार, रिक्ति, फटन, छिद्र)
संस्कृत: पर्याय: सधर्मिणी, पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बर 📚वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'🟠🔵🟢
दार 📚पत्नी । भार्या । यौ॰—दारकर्म । दारग्रहण । दारपरिग्रह । विशेष— संस्कृत …🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बरदार = बर + दार तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • दार: दृ + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें