🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:31:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दार
dāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
जिस विशेष्य को स्त्रीलिङ्ग, 'दार' (पुं॰ बहुवचन) आदि जैसे शब्दों से कहा (3.1.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दार १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] स्त्री । पत्नी । भार्या । यौ॰—दारकर्म । दारग्रहण । दारपरिग्रह । विशेष— संस्कृत में यद्यपि यह शब्द पुं॰ है तथापि हिंदी में स्त्री॰ ही होता है ।
दार पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दारु] दे॰ दारु । उ॰— तिलनि माँहि ज्यौं तेल है सुंदर पय मैं घीव । दार माँहि है अग्नि ज्यौं देह माँहि यौं सीव ।— सुंदर ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ७८१ ।
दार ३ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰] सूली । उ॰— चढ़ा दार पर जब शेख मंसूर ।— कबूर मं॰, पृ॰ ६०६ ।
दार ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ दाल] दे॰ दाल । उ॰— (क) मूँग दार बिनु बक्कल साजी । केसरि सहित प्रीत रँग राजी ।— रसरतन, पृ॰ २८८ । (ख) चींटी चावल लै चली, बिंच में मिलि गइ दार ।— कबीर सा॰, पृ॰ ८३ ।
दार ५ प्रत्य॰ [फा़॰] रखनेवाला । वाला । जैसे,— मालदार, दूकानदार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दार mf(ई)n. (√ दॄ) tearing up, rending (cf. भू-)
दार m. rent, cleft, hole, TāṇḍyaBr. xv, 3, 7 (cf. उदर-, कर्बु-, अ-दार-सृत्)
2. दार m. pl. (probably not connected with 1. दार and √ दॄ, but cf. Pāṇ. iii, 3, 20, Vārtt. 4) a wife (wives), GṛS.; Mn.; MBh. &c. (˚आन् √ कृ or प्र-कृ, take to wife, marry, MBh.; cf. कृत-)
दार rarely m. sg. (Āp. i, 14, 24; Gaut. xxii, 29) f. sg. (BhP. vii, 14, ii) and n. pl. (Pañc. i, 450).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (475,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारः 1 A rent, gap, cleft, hole. --2 A ploughed field. --राः [दारयंति भ्रातॄन्) इति दाराः. cf. P. III. 3. 20 Vārt.] (m. pl.) A wife; एते वयममी दाराः कत्येयं कुलजीवितं Ku. 6. 63; दशरथदारानधिष्ठाय वसिष्ठः प्राप्तः U. 4; Pt. 1. 100; Ms. 1. 112; 2. 217; Ś. 4. 16, 5. 29. --Comp. --अधीन a. dependent on a wife. --उपसंग्रहः, --ग्रहः, --परिग्रहः, --ग्रहणं marriage; नवे दारपरिग्रहे U. 1. 19. --कर्मन् n., --क्रिया marriage; R. 5. 40. --वलिभुज् m. a crane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दार पु० ब० व० । दारयति भ्रातॄन् दॄ--णिच् दारि--कर्त्तरि अच् । भार्य्यायां “दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान्” भा० आ० १०३ अ० “दाराणां मुरवैरिणो रतिपतेर्मातुस्त्रिलोकजितः” धनञ्जयवि० । “पाणिग्रह- णिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम्” मनुः । “सदृशा- नाहरेत् दारान्” यमः । करणे घञ् । २ औषधभेदे । भावे घञ् । ३ विदारणे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3556,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दार" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें