🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:05:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बर्हम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बर्हम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बर्हम्

अर्थ: मोर की पूँछ

संस्कृत: दलम् · पर्याय: शिखण्ड, पिच्छ

व्युत्पत्ति: बर्ह् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बर्ह (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. बर्ह (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. बर्ह (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्यय — बृह् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  5. अव्यय — बर्ह् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  6. बर्हम् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. बर्हम् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  8. बर्ह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बर्ह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबर्हःबर्हौबर्हाः
द्वितीयाबर्हम्बर्हौबर्हान्
तृतीयाबर्हेणबर्हाभ्याम्बर्हैः
चतुर्थीबर्हायबर्हाभ्याम्बर्हेभ्यः
पञ्चमीबर्हात् / बर्हाद्बर्हाभ्याम्बर्हेभ्यः
षष्ठीबर्हस्यबर्हयोःबर्हाणाम्
सप्तमीबर्हेबर्हयोःबर्हेषु
सम्बोधनहे बर्हहे बर्हौहे बर्हाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बर्ह
बर्ह
barha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (2.4.132) ग्रन्थिपर्ण · शुक · पुष्प · स्थौणेय · कुक्कुर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बर्ह संज्ञा पुं॰ [सं॰] मयूरपिच्छ । दे॰ वर्ह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बर्ह m. n. (also written वर्ह; √ 1. बृह्, ‘to pluck out’) a tail-feather, the tail of a bird (esp. of a peacock), MBh.; Kāv. &c.
a leaf (केतक-ब्˚), Ragh.
बर्ह n. a kind of perfume, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (722,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बर्हः --र्हं [बर्ह्-अच्] 1 A peacock's tail; दवोल्काहतशेषबर्हाः R. 16. 14; (केशपाशे) सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10 v. l. --2 The tail of a bird. --3 A tail-feather (especially of a peacock); Me. 44; Ku. 1. 15; Śi. 8. 11. --4 A leaf; आपांडुरं केतकबर्हमन्यः R. 6. 17. --5 A train, retinue. --Comp. --भारः {1} a peacock's tail. {2} a tuft of peacock's feathers on the handle of a club &c.
बर्हः --र्हं [बर्ह्-अच्] 1 A peacock's tail; दवोल्काहतशेषबर्हाः R. 16. 14; (केशपाशे) सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10 v. l. --2 The tail of a bird. --3 A tail-feather (especially of a peacock); Me. 44; Ku. 1. 15; Śi. 8. 11. --4 A leaf; आपांडुरं केतकबर्हमन्यः R. 6. 17. --5 A train, retinue. --Comp. --भारः {1} a peacock's tail. {2} a tuft of peacock's feathers on the handle of a club &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0789-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बर्ह दाने बधे स्तृतौ बाचि च भ्वा० आ० सक० सेट् । बर्हते अबर्हिष्ट “विगर्हितं धर्मधनैर्निबर्हणम्” नैष० ।
बर्ह न० बर्ह--अच् । १ मयूरपिच्छे अमरः । २ पत्रे ३ परीवारे हेमच० मयूरपिच्छे पु स्त्वमपि । “कं हरेदेष बर्हः” इति विक्रनो० प्रयोगात् “यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्त्ति भुजगाशनः” क्लीवे प्रयोगः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4560,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बर्ह, ङ स्तृतौ । हिंसायाम् । दाने । वाचि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक० [] सेट् ।) रेफोपधः । ङ, बर्हते । इति दुर्गा- दासः ॥
व(व)र्हं, क्ली, (वर्हयति दीप्यते इति । वर्ह + अच् ।) मयूरपिच्छम् । इत्यमरः । २ । ५ । ३१ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १२० । ४ । [] “यथा वर्हाणि चित्राणि बिभर्त्ति भुजगाशनः । तथा बहुविधं राजारूपं कुर्व्वीत धर्म्मवित् ॥”) ग्रन्थिपर्णम् । इति भरतः ॥ (वर्हतीति । वृह वृद्धौ + अच् ।) पत्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ६ । १७ । “विलासिनी विभ्रमदन्तपत्त्र- मापाण्डुरं केतकवर्हमन्यः । प्रियानितम्बोत्तितसन्निवेशै- र्विपाटयामास युवा नखाग्रैः ॥”) परीवारः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-397-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बर्हम्बर्ह (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बर्ह (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | बर्ह (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बर्हम् 📚 ➤ मोर की पूँछ
संस्कृत: दलम् · पर्याय: शिखण्ड, पिच्छ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बर्ह 📚मयूरपिच्छ । दे॰ 'वर्ह'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बर्ह
गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (२.४.१३२) — ग्रन्थिपर्ण, शुक, पुष्प, स्थौणेय, कुक्कुर
मोरपंख (२.५.३४) — शिखण्ड, पिच्छ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बर्हम्: बर्ह् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें