🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:03:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बर्ह
barha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (2.4.132) ग्रन्थिपर्ण · शुक · पुष्प · स्थौणेय · कुक्कुर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बर्ह संज्ञा पुं॰ [सं॰] मयूरपिच्छ । दे॰ वर्ह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बर्ह m. n. (also written वर्ह; √ 1. बृह्, ‘to pluck out’) a tail-feather, the tail of a bird (esp. of a peacock), MBh.; Kāv. &c.
a leaf (केतक-ब्˚), Ragh.
बर्ह n. a kind of perfume, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (722,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बर्हः --र्हं [बर्ह्-अच्] 1 A peacock's tail; दवोल्काहतशेषबर्हाः R. 16. 14; (केशपाशे) सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10 v. l. --2 The tail of a bird. --3 A tail-feather (especially of a peacock); Me. 44; Ku. 1. 15; Śi. 8. 11. --4 A leaf; आपांडुरं केतकबर्हमन्यः R. 6. 17. --5 A train, retinue. --Comp. --भारः {1} a peacock's tail. {2} a tuft of peacock's feathers on the handle of a club &c.
बर्हः --र्हं [बर्ह्-अच्] 1 A peacock's tail; दवोल्काहतशेषबर्हाः R. 16. 14; (केशपाशे) सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10 v. l. --2 The tail of a bird. --3 A tail-feather (especially of a peacock); Me. 44; Ku. 1. 15; Śi. 8. 11. --4 A leaf; आपांडुरं केतकबर्हमन्यः R. 6. 17. --5 A train, retinue. --Comp. --भारः {1} a peacock's tail. {2} a tuft of peacock's feathers on the handle of a club &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0789-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बर्ह दाने बधे स्तृतौ बाचि च भ्वा० आ० सक० सेट् । बर्हते अबर्हिष्ट “विगर्हितं धर्मधनैर्निबर्हणम्” नैष० ।
बर्ह न० बर्ह--अच् । १ मयूरपिच्छे अमरः । २ पत्रे ३ परीवारे हेमच० मयूरपिच्छे पु स्त्वमपि । “कं हरेदेष बर्हः” इति विक्रनो० प्रयोगात् “यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्त्ति भुजगाशनः” क्लीवे प्रयोगः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4560,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बर्ह, ङ स्तृतौ । हिंसायाम् । दाने । वाचि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक० [] सेट् ।) रेफोपधः । ङ, बर्हते । इति दुर्गा- दासः ॥
व(व)र्हं, क्ली, (वर्हयति दीप्यते इति । वर्ह + अच् ।) मयूरपिच्छम् । इत्यमरः । २ । ५ । ३१ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १२० । ४ । [] “यथा वर्हाणि चित्राणि बिभर्त्ति भुजगाशनः । तथा बहुविधं राजारूपं कुर्व्वीत धर्म्मवित् ॥”) ग्रन्थिपर्णम् । इति भरतः ॥ (वर्हतीति । वृह वृद्धौ + अच् ।) पत्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ६ । १७ । “विलासिनी विभ्रमदन्तपत्त्र- मापाण्डुरं केतकवर्हमन्यः । प्रियानितम्बोत्तितसन्निवेशै- र्विपाटयामास युवा नखाग्रैः ॥”) परीवारः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-397-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें