🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:54:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बलवत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बलवत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बलवत्

अर्थ: मजबूत, शक्तिशाली, ताकतवर

संस्कृत: पर्याय: मांसल, अंसल

व्युत्पत्ति: बल + मतुप् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलवत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बलवत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अव्ययम्
  4. बलवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. बलवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  6. बलवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बलवत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलवत् / बलवद्बलवतीबलवन्ति
द्वितीयाबलवत् / बलवद्बलवतीबलवन्ति
तृतीयाबलवताबलवद्भ्याम्बलवद्भिः
चतुर्थीबलवतेबलवद्भ्याम्बलवद्भ्यः
पञ्चमीबलवतःबलवद्भ्याम्बलवद्भ्यः
षष्ठीबलवतःबलवतोःबलवताम्
सप्तमीबलवतिबलवतोःबलवत्सु
सम्बोधनहे बलवत् / हे बलवद्हे बलवतीहे बलवन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बलवत्
बलवत्
balavat
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बल—वत् (बल-), mfn. possessing power, powerful, mighty, strong, intense, VS. &c. &c.
vehement (as love, desire &c.), MBh.
dense (as darkness), Mṛcch.
preponderating, prevailing (also with abl., ‘over’), VPrāt.
accompanied by an army, Inscr.
बल—वत् ind. powerfully, strongly, vehemently, much, well, ŚBr. &c. &c.
बल—वत् m. N. of the 8th Muhūrta, Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलवत् a. 1 Strong, powerful, [] mighty; विधिरहो बलवानिति मे मतिः Bh. 2. 91. --2 Stout, robust. --3 Dense, thick (as darkness, &c.). --4 Getting the upper hand, predominant, prevailing; बलवानिंद्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति Ms. 2. 215 --5 More important, of greater weight; लोकापवादो बलवान्मतो मे R. 14. 40. --6 Accompained by an army. --ind. 1 Strongly, powerfully, forcibly; पुनर्वशित्वाद्बलवन्निगृह्य Ku. 3. 69. --2 Very much, excessively, in a high degree; बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः Ś. 1. 2; शीतार्ति बलवदुपेयुषेव नीरैः Śi. 8. 62; Ś. 5. 31.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0790-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलवत् अष्य० बल + अतिशये मतुप् मस्य वः । १ अतिशये अमरः । “बलदपि शिक्षितानाम्” शकुन्तला । २ बल- बिशिष्टे मोसले त्रि० अमरः स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4562,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलवत्, व्य, (बलमस्यास्तीति । बल + मतुप् । मस्य वः ।) अतिशयम् । इत्यमरः । ३ । ४ । १ ॥ (यथा, शाकुन्तले प्रस्तावनायां सूत्रधारस्योक्तिः । “बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-399-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बलवत्बलवत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बलवत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बलवत् 📚 ➤ मजबूत, शक्तिशाली, ताकतवर
संस्कृत: पर्याय: मांसल, अंसल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलवत् 📚(बल-), mfn. possessing power, powerful, mighty, strong, intense, VS. …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बलवत्
अत्यधिक (३.४.२) — सुष्ठु, किमुत, सु, अति, अतीव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बलवत् = बल + वत् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • बलवत्: बल + मतुप् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें