🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:31:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बलिदान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बलिदान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बलिदान

अर्थ: देवताओं को नैवेद्य अर्पण करना

व्युत्पत्ति: बलि - दानम् - सब जीव-जन्तुओं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलिदान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बलिदान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलिदानम्बलिदानेबलिदानानि
द्वितीयाबलिदानम्बलिदानेबलिदानानि
तृतीयाबलिदानेनबलिदानाभ्याम्बलिदानैः
चतुर्थीबलिदानायबलिदानाभ्याम्बलिदानेभ्यः
पञ्चमीबलिदानात् / बलिदानाद्बलिदानाभ्याम्बलिदानेभ्यः
षष्ठीबलिदानस्यबलिदानयोःबलिदानानाम्
सप्तमीबलिदानेबलिदानयोःबलिदानेषु
सम्बोधनहे बलिदानहे बलिदानेहे बलिदानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बलिदान
बलिदान
balidāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलिदान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देवता के उद्देश्य से नैवेद्यादि पूजा की सामग्री चढ़ाना ।
२. बकरे आदि पशु देवता के उद्देश्य से मारना । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलि—दान n. the presentation of an offering to a deity (consisting of rice, milk, fruits &c. when presented to Viṣṇu, or of living victims when offered to Śiva or Durgā), Pur.
presentation of grain &c. to all creatures, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलिदानं, क्ली (बलेः पूजोपकरणस्य देवतो- द्देशेन संकल्पितच्छागादेर्वा दानम् ।) श्रीकृष्ण- पार्षदेभ्यस्तन्निवेदितनैवेद्यांशदानम् । यथा, -- अथ बलिदानम् । “ततो यवनिकां विद्वानपसार्य्य यथाविधि । विश्वक्सेनाय भगवन्नैवेद्यांशं निवेदयेत् ॥ यथा च पञ्चरात्रे श्रीनारदवचनम् । [] विश्वक्सेनाय दातव्यं नैवेद्यं तच्छतांशकम् । पादोदकं प्रसादञ्च लिङ्गे चण्डेश्वराय च ॥ * ॥ तद्विधिश्चोक्तः । मुख्यादीशानतः पात्रान्नैवेद्यांशं समुद्धरेत् । सर्व्वदेवस्वरूपाय पराय परमेष्ठिने ॥ श्रीकृष्णसेवायुक्ताय विश्वक्सेनाय ते नमः । इत्युक्त्वा श्रीहरेर्वामे तीर्थक्लिन्नं समर्पयेत् । शतांशं वा सहस्रांशमन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ पश्चाच्च बलिरित्यादिश्लोकायुच्चार्य्य वैष्णवः । सर्व्वेभ्यो वैष्णवेभ्यस्तं शतांशं विनिवेदयेत् ॥ * ॥ तौ च श्लोकौ । बलिर्विभीषणो भीमः कपिलो नारदोऽर्ज्जुनः । प्रह्लादश्चाम्बरीषश्च वसुर्वायुसुतः शिवः ॥ विश्वक्सेनोद्धवाक्रूराः सनकाद्याः शुकादयः । श्रीकृष्णस्य प्रसादोऽयं सर्व्वे गृह्णन्तु वैष्णवाः ॥ इति । इदं यद्यपि युज्येत दर्पणार्पणतः परम् । तथापि भक्तवात्सल्यात् कृष्णस्यात्रापि सम्भवेत् ॥ अथ बलिदानमाहात्म्यम् । नारसिंहे । ततस्तदन्नशेषेण पार्षदेभ्यः समन्ततः । पुष्पाक्षतैर्विमिश्रेण बलिं यस्तु प्रयच्छति ॥ बलिना वैष्णवेनाथ तृप्ताः सन्तो दिवौकसः । शान्तिं तस्य प्रयच्छन्ति श्रियमारोग्यमेव च ॥” इति श्रीहरिभक्तिविलासे ८ विलासः ॥ देवोद्देशेन यथाविधिपूजोपहारत्यागः । दुर्गादि- देवतोद्देशेन सङ्कल्पपूर्व्वकच्छागादिपशुघात- नम् । यथा, -- “बलिदानेन सततं जयेच्छत्रून् नृपान् नृप ! ॥” इति कालिकापुराणम् ॥ अस्य विधिनिषेधौ बलिशब्दे द्रष्टव्यौ ॥ * ॥ अथ बलिदानक्रमः । स्वयमुत्तराभिमुखः पूर्व्वा- भिमुखं बलिं अव्यग्रावयवं सुन्दरं हृष्टपुष्टं माल्यं कण्ठे वेष्टयित्वा स्नातं समानीय कृता- ञ्जलिः पठेत् । “ओँ वाराही यमुना गङ्गा करतोया सरस्वती । कावेरी चन्द्रभागा च सिन्धुभैरवसागराः ॥ पशुस्नानविधानाय सान्निध्यमिह कल्पय ॥” इति तीर्थान्यावाह्य ओँ अग्निः पशुरासीत्तेना- यजन्त स एतल्लोकमजयत्तस्मिन्नग्निः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । ओँ वायुः पशुरासीत्तेनायजन्त स एतल्लोकमजय- त्तस्मिन् वायुः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । ओँ सूर्य्यः पशुरासीत्तेनायजन्त स एतल्लोकमजयत् तस्मिन् सूर्य्यः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । ओँ वाचन्ते शुन्धामि प्राणांस्ते शुन्धामि श्रोत्रन्ते शुन्धामि मेढ्रन्ते शुन्धामि पायुन्ते शुन्धामि । मनस्त आप्यायतां वाक् त आप्यायतां प्राणन्त आप्या- यतां चक्षुस्त आप्यायतां श्रोत्रन्त आप्यायतां यत्ते क्रूरं यदा स्थितं तत्त आप्यायतां तत्ते निष्ठायतां तत्ते शुध्यतु सुमहोभ्यः स्वाहा । इति मन्त्रैः स्नापयित्वा ओँ मेघाकारस्तम्भमध्ये पशुं बन्धय बन्धय सशृङ्गाद्यवयवं पशुं बन्धय बन्धय [] ब्रह्माण्डखण्डरूपस्तम्भे पशुं बन्धय बन्धय ह्रः फट् स्वाहा ओँ ह्रां ह्रीं ह्रूं चां चण्डिकायै इमं पशुं प्रोक्षामि स्वाहा । इति प्रोक्षणम् । ततः सशृङ्गाद्यवयवं पशुं मोक्षं कुरु कुरु स्वाहेति मोक्षं कृत्वा क्षमस्वेति ललाटे सिन्दूरं दत्त्वा ओँ छागपशवे नम इति पाद्यादिकं दत्त्वा एतदधिपतये ओँ अग्नये नमः एतत्सम्प्रदानी- यायै ह्रीं दुर्गायै नमः इति पुष्पं दत्त्वा पशो- रङ्गदेवताः पूजयेत् । यथा, शिरसि ओँ रुधिर- वदनायै नमः ललाटे ओँ शार्ङ्गिण्यै नमः भ्रूमध्ये ओँ भृङ्गायै नमः चक्षुषोः ओँ त्रिनेत्रायै नमः कर्णयोः ओँ पार्व्वत्यै नमः घ्राणे ओँ गौर्य्यै नमः चिवुके ओँ चण्डिकायै नमः दन्तपङ्क्तौ ओँ उग्रचण्डिकाय
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बलिदान" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बलिदानबलिदान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बलिदान 📚 ➤ देवताओं को नैवेद्य अर्पण करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलिदान 📚देवता के उद्देश्य से नैवेद्यादि पूजा की सामग्री चढ़ाना🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बलिदान = बलि + दान तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें