🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:57:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बलिदान
balidāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलिदान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देवता के उद्देश्य से नैवेद्यादि पूजा की सामग्री चढ़ाना ।
२. बकरे आदि पशु देवता के उद्देश्य से मारना । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलि—दान n. the presentation of an offering to a deity (consisting of rice, milk, fruits &c. when presented to Viṣṇu, or of living victims when offered to Śiva or Durgā), Pur.
presentation of grain &c. to all creatures, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलिदानं, क्ली (बलेः पूजोपकरणस्य देवतो- द्देशेन संकल्पितच्छागादेर्वा दानम् ।) श्रीकृष्ण- पार्षदेभ्यस्तन्निवेदितनैवेद्यांशदानम् । यथा, -- अथ बलिदानम् । “ततो यवनिकां विद्वानपसार्य्य यथाविधि । विश्वक्सेनाय भगवन्नैवेद्यांशं निवेदयेत् ॥ यथा च पञ्चरात्रे श्रीनारदवचनम् । [] विश्वक्सेनाय दातव्यं नैवेद्यं तच्छतांशकम् । पादोदकं प्रसादञ्च लिङ्गे चण्डेश्वराय च ॥ * ॥ तद्विधिश्चोक्तः । मुख्यादीशानतः पात्रान्नैवेद्यांशं समुद्धरेत् । सर्व्वदेवस्वरूपाय पराय परमेष्ठिने ॥ श्रीकृष्णसेवायुक्ताय विश्वक्सेनाय ते नमः । इत्युक्त्वा श्रीहरेर्वामे तीर्थक्लिन्नं समर्पयेत् । शतांशं वा सहस्रांशमन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ पश्चाच्च बलिरित्यादिश्लोकायुच्चार्य्य वैष्णवः । सर्व्वेभ्यो वैष्णवेभ्यस्तं शतांशं विनिवेदयेत् ॥ * ॥ तौ च श्लोकौ । बलिर्विभीषणो भीमः कपिलो नारदोऽर्ज्जुनः । प्रह्लादश्चाम्बरीषश्च वसुर्वायुसुतः शिवः ॥ विश्वक्सेनोद्धवाक्रूराः सनकाद्याः शुकादयः । श्रीकृष्णस्य प्रसादोऽयं सर्व्वे गृह्णन्तु वैष्णवाः ॥ इति । इदं यद्यपि युज्येत दर्पणार्पणतः परम् । तथापि भक्तवात्सल्यात् कृष्णस्यात्रापि सम्भवेत् ॥ अथ बलिदानमाहात्म्यम् । नारसिंहे । ततस्तदन्नशेषेण पार्षदेभ्यः समन्ततः । पुष्पाक्षतैर्विमिश्रेण बलिं यस्तु प्रयच्छति ॥ बलिना वैष्णवेनाथ तृप्ताः सन्तो दिवौकसः । शान्तिं तस्य प्रयच्छन्ति श्रियमारोग्यमेव च ॥” इति श्रीहरिभक्तिविलासे ८ विलासः ॥ देवोद्देशेन यथाविधिपूजोपहारत्यागः । दुर्गादि- देवतोद्देशेन सङ्कल्पपूर्व्वकच्छागादिपशुघात- नम् । यथा, -- “बलिदानेन सततं जयेच्छत्रून् नृपान् नृप ! ॥” इति कालिकापुराणम् ॥ अस्य विधिनिषेधौ बलिशब्दे द्रष्टव्यौ ॥ * ॥ अथ बलिदानक्रमः । स्वयमुत्तराभिमुखः पूर्व्वा- भिमुखं बलिं अव्यग्रावयवं सुन्दरं हृष्टपुष्टं माल्यं कण्ठे वेष्टयित्वा स्नातं समानीय कृता- ञ्जलिः पठेत् । “ओँ वाराही यमुना गङ्गा करतोया सरस्वती । कावेरी चन्द्रभागा च सिन्धुभैरवसागराः ॥ पशुस्नानविधानाय सान्निध्यमिह कल्पय ॥” इति तीर्थान्यावाह्य ओँ अग्निः पशुरासीत्तेना- यजन्त स एतल्लोकमजयत्तस्मिन्नग्निः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । ओँ वायुः पशुरासीत्तेनायजन्त स एतल्लोकमजय- त्तस्मिन् वायुः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । ओँ सूर्य्यः पशुरासीत्तेनायजन्त स एतल्लोकमजयत् तस्मिन् सूर्य्यः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । ओँ वाचन्ते शुन्धामि प्राणांस्ते शुन्धामि श्रोत्रन्ते शुन्धामि मेढ्रन्ते शुन्धामि पायुन्ते शुन्धामि । मनस्त आप्यायतां वाक् त आप्यायतां प्राणन्त आप्या- यतां चक्षुस्त आप्यायतां श्रोत्रन्त आप्यायतां यत्ते क्रूरं यदा स्थितं तत्त आप्यायतां तत्ते निष्ठायतां तत्ते शुध्यतु सुमहोभ्यः स्वाहा । इति मन्त्रैः स्नापयित्वा ओँ मेघाकारस्तम्भमध्ये पशुं बन्धय बन्धय सशृङ्गाद्यवयवं पशुं बन्धय बन्धय [] ब्रह्माण्डखण्डरूपस्तम्भे पशुं बन्धय बन्धय ह्रः फट् स्वाहा ओँ ह्रां ह्रीं ह्रूं चां चण्डिकायै इमं पशुं प्रोक्षामि स्वाहा । इति प्रोक्षणम् । ततः सशृङ्गाद्यवयवं पशुं मोक्षं कुरु कुरु स्वाहेति मोक्षं कृत्वा क्षमस्वेति ललाटे सिन्दूरं दत्त्वा ओँ छागपशवे नम इति पाद्यादिकं दत्त्वा एतदधिपतये ओँ अग्नये नमः एतत्सम्प्रदानी- यायै ह्रीं दुर्गायै नमः इति पुष्पं दत्त्वा पशो- रङ्गदेवताः पूजयेत् । यथा, शिरसि ओँ रुधिर- वदनायै नमः ललाटे ओँ शार्ङ्गिण्यै नमः भ्रूमध्ये ओँ भृङ्गायै नमः चक्षुषोः ओँ त्रिनेत्रायै नमः कर्णयोः ओँ पार्व्वत्यै नमः घ्राणे ओँ गौर्य्यै नमः चिवुके ओँ चण्डिकायै नमः दन्तपङ्क्तौ ओँ उग्रचण्डिकाय
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बलिदान" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें