🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:52:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बहुला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बहुला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बहुला

अर्थ: घिनका, सघन, सटा हुआ

संस्कृत: एला, कृत्तिका, गौः · पर्याय: पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटी

व्युत्पत्ति: बंह् + कुलच्, नलोपः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बहुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. बहुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. बहुला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. बहुला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. बहुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. बहुल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बहुला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबहुलाबहुलेबहुलाः
द्वितीयाबहुलाम्बहुलेबहुलाः
तृतीयाबहुलयाबहुलाभ्याम्बहुलाभिः
चतुर्थीबहुलायैबहुलाभ्याम्बहुलाभ्यः
पञ्चमीबहुलायाःबहुलाभ्याम्बहुलाभ्यः
षष्ठीबहुलायाःबहुलयोःबहुलानाम्
सप्तमीबहुलायाम्बहुलयोःबहुलासु
सम्बोधनहे बहुलेहे बहुलेहे बहुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बहुला
बहुला
bahulā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बहुला संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाय ।
२. एक गाय जिसके सत्यव्रत की कथा पुराणों में है जोर जिसके नाम पर लोग भादों बदी चौथ को व्रत करते हैं ।
३. नीलिका । नील का पौधा ।
४. कालिका पुराण के अनुसार एक देवी का नाम ।
५. इलायची ।
६. मार्कंडेय पुराण में वर्णित एक नदी का नाम ।
७. कृत्तिका नक्षत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहुला (आ), f. a cow, L.
cardamoms, Bhpr.
the indigo plant, L.
N. of the twelfth Kalā of the moon, Cat.
of a goddess, Pur.
of one of the Mātṛs attending on Skanda, MBh.
of the wife of Uttama who was son of Uttāna-pāda, MārkP.
of the mother of a Samudra, HPariś.
of a mythical cow, Col.
of a river, MBh.
बहुला f. pl. = कृत्तिकास्, the Pleiades, Var.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (726,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बहुला, स्त्री, (बहूनर्थान् लाति या । बहु + ला + क । टाप् ।) नीलिका । एला । (यथा, “एला स्थूला च बहुला पृथ्वीका त्रिपुटापि च । भद्रैला बृहदेला च चन्द्रबाला च निष्कुटिः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) गौः । इति मेदिनी । ले, ११७ ॥ देवीविशेषः । यथा, -- “दृष्टा सा तेन मुनिना निःसृत्य रविमण्डलात् । बहुला ह्यागता तूर्णं प्रस्थं मानसभूभृतः ॥ प्रत्यहं तत्र सावित्री गायत्त्री वहुला तथा । सरस्वती च द्रुपदा पञ्चैता मानसाचले ॥” इति कालिकापुराणे । २३ अध्यायः ॥ (नदीभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । ३९ । “चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला वाह्यतो नराः ॥” स्वनामख्याता उत्तमराजपत्नी । यथा, तत्रैव । ६९ । ६ । “बाभ्रव्यां बहुलां नाम उपयेमे स धर्म्मवित् । उत्तानपादतनयः शचीमिन्द्र इवोत्तमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-411-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बहुलाबहुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बहुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | बहुला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बहुला 📚 ➤ घिनका, सघन, सटा हुआ
संस्कृत: एला, कृत्तिका, गौः · पर्याय: पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बहुला 📚गाय🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बहुला
बड़ी इलायची के नाम (२.४.१२५) — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें