🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:37:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाढ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाढ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाढ

अर्थ: दृढ़, मज़बूत

संस्कृत: अतिशयः, भृशप्रतिज्ञा · पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ

व्युत्पत्ति: वह् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाढ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बाढ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाढ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाढम्बाढेबाढानि
द्वितीयाबाढम्बाढेबाढानि
तृतीयाबाढेनबाढाभ्याम्बाढैः
चतुर्थीबाढायबाढाभ्याम्बाढेभ्यः
पञ्चमीबाढात् / बाढाद्बाढाभ्याम्बाढेभ्यः
षष्ठीबाढस्यबाढयोःबाढानाम्
सप्तमीबाढेबाढयोःबाढेषु
सम्बोधनहे बाढहे बाढेहे बाढानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाढ
बाढ
bāḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अतिशय के और नाम (1.1.82) तीव्र · एकान्त · नितान्त · गाढ · दृढ
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाढ or बाळ्ह, mfn. (√ बंह्; cf. Pāṇ. v, 3, 63) strong, mighty (only ibc. and in बाळ्हे ind.), loudly, strongly, mightily, RV.;
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (727,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाढ a. (compar. साधीयस्; superl. साधिष्ठ) 1 Firm, strong. --2 Much, excessive. --3 Loud. --ढं ind. 1 Assuredly, certainly, surely, really; oh yes (in answer to questions); चाणक्यः --चंदनदास एष ते निश्चयः । चंदन-बाढं एष मे स्थिरो निश्चयः Mu. 1; बाढमेषु दिवसेषु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने R. 19. 52. --2 Very well, be it so, good. --3 Exceedingly, very much; Śi. 9. 77.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0793-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाढं, क्ली, (बाह प्रयत्ने + क्तः । “क्षुब्धस्वान्त- ध्वान्तेति ।” ७ । २ । १८ । इति निपातनात् साधुः ।) अतिशयः । (यथा, कथासरित्- सागरे । २४ । ६८ । “बाढं मया सा नगरी दृष्टा विद्यार्थिना सता ॥”) प्रतिज्ञा । इत्यमरः । ३ । ३ । ४४ ॥ बाढमित्य- व्ययमपीति वृद्धाः । इति भरतः ॥ “बाढं त्रिषु दृढे क्लीवमनुमत्यामथ त्रिषु ॥” इति नानार्थरत्नमाला ॥ (सत्यम् । यथा, रघुः । १९ । ५२ । “बाढमेषु दिवषेषु पार्थवः कर्म्म साधयति पुत्त्रजन्मने ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-413-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाढ" आता है (24)
आप्लाव पानी का बढ़ना । बाढ़उपप्लव बाढ़प्लावन बाढ़ । सैलाब । जैसे जलप्लावनविसर्पण फैलना । फैलाव । वृद्धि । बाढ़औघ जलप्लावन । बाढ़आपूर बाढ़ । बाढ़ का वेग । बहावशल्प बाढ़फपक बढ़ती । बाढ़बहिया बाढ़ । प्लावनसैलाब बाढ़ । जलप्लावनऐल इला का पुत्र पुरुरवाअणि कोर । नोक । मुनईपूर दारु अगर । दाहगुरुवमन धारा घोड़े की चाल । विशेष— प्राचीन भारतवासियों ने घोड़ों की पाँच प्रकार की …प्लवन उछलना । कूदनाअभिप्लव उपद्रव । उत्पात । फसादप्राग्भार पर्वत के आगे का भागधोर पास । सामीप्य । निकटताविवृद्धि उन्नतिसैल पु ‡ ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'सैर'उठान उठना । उठने की क्रियाउलेल पु संज्ञाकरगी चीनी के कारखाने में साफ की हुई चीनी बटोरने की खुरचनी । पु †

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाढबाढ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बाढ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाढ 📚 ➤ दृढ़, मज़बूत
संस्कृत: अतिशयः, भृशप्रतिज्ञा · पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाढ 📚or बाळ्ह, mfn. (√ बंह्; cf. Pāṇ. v, 3, 63) strong, mighty (only ibc. …🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बाढ
अतिशय के और नाम (१.१.८२) — तीव्र, एकान्त, नितान्त, गाढ, दृढ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बाढ: वह् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें