🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:07:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बिंदु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बिंदु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बिंदु

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिंदु
बिंदु
biṃdu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिंदु संज्ञा पुं॰ [सं॰ विन्दु, प्रा॰ बिंदु] दे॰ विंदु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिन्दु m. (once n., MBh.; in later language mostly written विन्दु) a detached particle, drop, globule, dot, spot, AV. &c. &c.
(with हिरण्यय) a pearl, AV. xix, 30, 5 (cf. -फल)
a drop of water taken as a measure, L.
a spot or mark of coloured paint on the body of an elephant, Kum.
(ifc. also -क) the dot over a letter representing the Anusvāra (supposed to be connected with Śiva and of great mystical importance), MBh.; Kathās.; BhP.
a zero or cypher, R. (in manuscripts put over an erased word to show that it ought not to be erased = ‘stet’, Naiṣ.)
a partic. mark like a dot made in cauterizing, Suśr.
a mark made by the teeth of a lover on the lips of his mistress, L.
a coloured mark made on the forehead between the eyebrows, L.
(in dram.) the sudden development of a secondary incident (which, like a drop of oil in water, expands and furnishes an important element in the plot), Sāh. (ifc. also -क)
बिन्दु m. N. of a man g. बिदादि
of an Āṅgirasa (author of RV. viii, 83; ix, 30), Anukr.
of the author of a Rasa-paddhati, Cat.
pl. N. of a warrior tribe g. दामन्य्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (731,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिंदुः [बिंद् --उ] 1 A drop, small particle; जलबिंदुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ‘small drops make a pool’; विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिंदुरिवांभसि Ms. 7. 33; संक्षिप्यते येशो लोके घृतबिंदुरिवांभसि 7. 34; अधुता ( कुतूहलस्य) बिंदुरपि नावशेषितः Ś. 2. --2 A dot, point. --3 A spot or mark of coloured paint on the body of an elephant; Ku. 1. 7. --4 A zero or cypher; न रोमकूपौघामेषाज्जगत्कृता कृताश्च किं दूषणशून्यबिंदवः N. 1. 21. --5 (In geom.) A point having no parts or no magnitude. --6 A drop of water taken as a measure. --7 The dot over a letter representing the अनुस्वार. --8 (In manuscripts) A mark over an erased word (which shows that the word ought not to be erased). --9 A mark made by the teeth of a lover on the lips of his mistress. --10 A peculiar mark like a dot made in cauterizing. --11 The part of the forehead between the eyebrows. --12 (In dramas) The sudden development of a secondary incident (which, like a drop of oil in water, quickly diffuses itself and thus supplies important elements in the development of the plot; it is the source of an intermediate object, while the ‘Bīja’ is that of the principal one); अवांतरार्थ विच्छंदे बिंदुरुच्छेदकारणं S. D. 319. --Comp. --चित्रकः the spotted antelope. --जालं, --जालकं {1} a number of drops. {2} marks of colouredpaint on the trunk and face of an elephant. --तंत्रः {1} a die. {2} a chess-board. --देवः an epithet of Śiva. --पत्रः a kind of birch tree. --फलं a pearl. --रेखकः {1} an anusvāra. {2} a kind of bird. --रेखा a line of dots. --वासरः the day of conception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0796-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिन्दु पु० बिदि० उ । १ अल्पेऽंशे अमरः । २ राजभेदे ततोऽपत्ये विदा० अञ् । वैन्दव तदपत्ये पुंस्त्री० । २ रेखागणित प्रसिद्धे स्थूलत्वदीर्घत्वहीने लक्षयितुं शक्ये २ प्रदार्थे क्षेत्रशब्दे २३८९ पृ० दृश्यम् । सा० द० उक्ते ३ अर्थप्रकृतिभेदे “वीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च” उद्दिश्य “अवा- न्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरुच्छेदकारणम्” लक्षितम् । ४ अनु स्वारमूचके रेखाभेदे । “बन्दुद्विबिन्दुमात्रौ” मुग्धबो० शा० ति० उक्ते ५ नादजन्ये क्रियाप्राधान्यलक्षणे चिच्छक्ते- रवस्थाभेदे यथा “सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमे- श्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततो नादो नादात् बिन्दुसमु- द्भवः” । तद्व्याख्यायां राघवभट्टधृतम् “सा तत्त्वसंज्ञा चिन्मात्रज्योतिषः सन्निधेस्तदा । विचिकोर्षुर्घनीभूता क्वचिदभ्येति बिन्दुताम्” “अभिव्यक्ता परा शक्तिरविना भावलक्षणा । अखण्डपरचिच्छक्तिजाता चिद्रपिणी विभुः । समस्ततत्त्वभावेन विवर्त्तेच्छासमन्बिता । प्रयाति बिन्दुभावञ्च क्रियाप्राधान्यलक्षणम्” । तस्मादेव रौद्री- रुद्रयोराविर्भावः यथाक्तं शा० ति० “रौद्री बिन्दोस्ततो नादात् ज्येष्ठा वीजादजायत । समेताभ्यः समुत्पन्ना रुद्रब्रह्मरमाधिपाः” । ६ वीजभेदे “बिन्दुः शिवात्मको बीज शक्तिर्नार्दतयोर्मिथः । समवायः समाख्यातः सर्वागम- विशारदैः” शा० ति० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4575,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि(बि)न्दुः, पुं, (बिदि अवयवे + बाहुलकादुः ।) जलकणा । तत्पर्य्यायः । पृषत् २ पृषतः ३ विप्रुट् ४ । इत्यमरः ॥ पृषन्ति ५ विप्लट् ६ । इति तट्टीका ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । “जलबिन्दुप्रपातेन क्रमशः पूर्य्यते घटः । स हेतुः सर्व्वशास्त्रस्य धर्म्मस्य च धनस्य च ॥”) दन्तक्षतविशेषः । भ्रुवोर्मध्यम् । रूपकार्थ- प्रकृतिः । इति मेदिनी । दे, १०-११ ॥ अनुस्वारः । यथा । “बिन्दुद्बिबिन्दुमात्रौ वर्णौ क्रमान्नुवी संज्ञौ स्तः ।” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ अपि च । “शिवो वह्निसमायुक्तो वामाक्षिबिन्दुभूषितः । एकाक्षरो महामन्त्रः श्रीसूर्य्यस्य प्रकीर्त्तितः ॥” इति सूर्य्यकवचम् ॥ बन्दूत्पत्तिर्यथा, -- “सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततो नादो नादाद्बिन्दुसमुद्भवः ॥” इति सारदातिलके १ पटलः ॥ अपि च । “आसीद्बिन्दुस्ततो नादो नादाच्छक्तिः समुद्भवा । नादरूपा महेशानी चिद्रूपा परमा कला ॥ नादाच्चैव समुत्पन्नः अर्द्धबिन्दुर्महेश्वरि । सार्द्धत्रितयबिन्दुभ्यो भुजङ्गी कुलकुण्डली ॥” इति कुब्जिकातन्त्रे १ पटलः ॥ “बिन्दुर्नादो बीजमिति तस्य भेदाः समीरिताः । बिन्दुः शिवात्मको बीजं शक्तिर्नादस्तयोर्मिथः ॥ समवायः समाख्यातः सर्व्वागमविशारदैः ॥” इति सारदातिलकः ॥ [] अन्यच्च । “बिन्दुः शिवात्मकस्तत्र बीजं शक्त्यात्मक स्मृतम् । तयोर्योगे भवेन्नादस्ताभ्यो जातास्त्रिशक्तयः ॥” इति क्रियासारः ॥
वि(बि)न्दुः, त्रि, (वेत्ति तच्छीलः । विदज्ञाने + “बिन्दुरिच्छुः ।” ३ । २ । १६९ । इति उप्रत्ययो लुमागमश्च निपात्यते ।) ज्ञाता । इत्यमरः ॥ दाता । इत्यजयपालः ॥ वेदितव्यः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-404-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बिंदु" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बिंदुउमा-कोश बिंदु: दे॰ 'विंदु' 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बिंदु 📚 ➤ दे॰ 'विंदु' उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिंदु 📚दे॰ 'विंदु'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें