🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बिंदु
biṃdu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिंदु संज्ञा पुं॰ [सं॰ विन्दु, प्रा॰ बिंदु] दे॰ विंदु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिन्दु m. (once n., MBh.; in later language mostly written विन्दु) a detached particle, drop, globule, dot, spot, AV. &c. &c.
(with हिरण्यय) a pearl, AV. xix, 30, 5 (cf. -फल)
a drop of water taken as a measure, L.
a spot or mark of coloured paint on the body of an elephant, Kum.
(ifc. also -क) the dot over a letter representing the Anusvāra (supposed to be connected with Śiva and of great mystical importance), MBh.; Kathās.; BhP.
a zero or cypher, R. (in manuscripts put over an erased word to show that it ought not to be erased = ‘stet’, Naiṣ.)
a partic. mark like a dot made in cauterizing, Suśr.
a mark made by the teeth of a lover on the lips of his mistress, L.
a coloured mark made on the forehead between the eyebrows, L.
(in dram.) the sudden development of a secondary incident (which, like a drop of oil in water, expands and furnishes an important element in the plot), Sāh. (ifc. also -क)
बिन्दु m. N. of a man g. बिदादि
of an Āṅgirasa (author of RV. viii, 83; ix, 30), Anukr.
of the author of a Rasa-paddhati, Cat.
pl. N. of a warrior tribe g. दामन्य्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (731,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिंदुः [बिंद् --उ] 1 A drop, small particle; जलबिंदुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ‘small drops make a pool’; विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिंदुरिवांभसि Ms. 7. 33; संक्षिप्यते येशो लोके घृतबिंदुरिवांभसि 7. 34; अधुता ( कुतूहलस्य) बिंदुरपि नावशेषितः Ś. 2. --2 A dot, point. --3 A spot or mark of coloured paint on the body of an elephant; Ku. 1. 7. --4 A zero or cypher; न रोमकूपौघामेषाज्जगत्कृता कृताश्च किं दूषणशून्यबिंदवः N. 1. 21. --5 (In geom.) A point having no parts or no magnitude. --6 A drop of water taken as a measure. --7 The dot over a letter representing the अनुस्वार. --8 (In manuscripts) A mark over an erased word (which shows that the word ought not to be erased). --9 A mark made by the teeth of a lover on the lips of his mistress. --10 A peculiar mark like a dot made in cauterizing. --11 The part of the forehead between the eyebrows. --12 (In dramas) The sudden development of a secondary incident (which, like a drop of oil in water, quickly diffuses itself and thus supplies important elements in the development of the plot; it is the source of an intermediate object, while the ‘Bīja’ is that of the principal one); अवांतरार्थ विच्छंदे बिंदुरुच्छेदकारणं S. D. 319. --Comp. --चित्रकः the spotted antelope. --जालं, --जालकं {1} a number of drops. {2} marks of colouredpaint on the trunk and face of an elephant. --तंत्रः {1} a die. {2} a chess-board. --देवः an epithet of Śiva. --पत्रः a kind of birch tree. --फलं a pearl. --रेखकः {1} an anusvāra. {2} a kind of bird. --रेखा a line of dots. --वासरः the day of conception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0796-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिन्दु पु० बिदि० उ । १ अल्पेऽंशे अमरः । २ राजभेदे ततोऽपत्ये विदा० अञ् । वैन्दव तदपत्ये पुंस्त्री० । २ रेखागणित प्रसिद्धे स्थूलत्वदीर्घत्वहीने लक्षयितुं शक्ये २ प्रदार्थे क्षेत्रशब्दे २३८९ पृ० दृश्यम् । सा० द० उक्ते ३ अर्थप्रकृतिभेदे “वीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च” उद्दिश्य “अवा- न्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरुच्छेदकारणम्” लक्षितम् । ४ अनु स्वारमूचके रेखाभेदे । “बन्दुद्विबिन्दुमात्रौ” मुग्धबो० शा० ति० उक्ते ५ नादजन्ये क्रियाप्राधान्यलक्षणे चिच्छक्ते- रवस्थाभेदे यथा “सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमे- श्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततो नादो नादात् बिन्दुसमु- द्भवः” । तद्व्याख्यायां राघवभट्टधृतम् “सा तत्त्वसंज्ञा चिन्मात्रज्योतिषः सन्निधेस्तदा । विचिकोर्षुर्घनीभूता क्वचिदभ्येति बिन्दुताम्” “अभिव्यक्ता परा शक्तिरविना भावलक्षणा । अखण्डपरचिच्छक्तिजाता चिद्रपिणी विभुः । समस्ततत्त्वभावेन विवर्त्तेच्छासमन्बिता । प्रयाति बिन्दुभावञ्च क्रियाप्राधान्यलक्षणम्” । तस्मादेव रौद्री- रुद्रयोराविर्भावः यथाक्तं शा० ति० “रौद्री बिन्दोस्ततो नादात् ज्येष्ठा वीजादजायत । समेताभ्यः समुत्पन्ना रुद्रब्रह्मरमाधिपाः” । ६ वीजभेदे “बिन्दुः शिवात्मको बीज शक्तिर्नार्दतयोर्मिथः । समवायः समाख्यातः सर्वागम- विशारदैः” शा० ति० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4575,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि(बि)न्दुः, पुं, (बिदि अवयवे + बाहुलकादुः ।) जलकणा । तत्पर्य्यायः । पृषत् २ पृषतः ३ विप्रुट् ४ । इत्यमरः ॥ पृषन्ति ५ विप्लट् ६ । इति तट्टीका ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । “जलबिन्दुप्रपातेन क्रमशः पूर्य्यते घटः । स हेतुः सर्व्वशास्त्रस्य धर्म्मस्य च धनस्य च ॥”) दन्तक्षतविशेषः । भ्रुवोर्मध्यम् । रूपकार्थ- प्रकृतिः । इति मेदिनी । दे, १०-११ ॥ अनुस्वारः । यथा । “बिन्दुद्बिबिन्दुमात्रौ वर्णौ क्रमान्नुवी संज्ञौ स्तः ।” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ अपि च । “शिवो वह्निसमायुक्तो वामाक्षिबिन्दुभूषितः । एकाक्षरो महामन्त्रः श्रीसूर्य्यस्य प्रकीर्त्तितः ॥” इति सूर्य्यकवचम् ॥ बन्दूत्पत्तिर्यथा, -- “सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततो नादो नादाद्बिन्दुसमुद्भवः ॥” इति सारदातिलके १ पटलः ॥ अपि च । “आसीद्बिन्दुस्ततो नादो नादाच्छक्तिः समुद्भवा । नादरूपा महेशानी चिद्रूपा परमा कला ॥ नादाच्चैव समुत्पन्नः अर्द्धबिन्दुर्महेश्वरि । सार्द्धत्रितयबिन्दुभ्यो भुजङ्गी कुलकुण्डली ॥” इति कुब्जिकातन्त्रे १ पटलः ॥ “बिन्दुर्नादो बीजमिति तस्य भेदाः समीरिताः । बिन्दुः शिवात्मको बीजं शक्तिर्नादस्तयोर्मिथः ॥ समवायः समाख्यातः सर्व्वागमविशारदैः ॥” इति सारदातिलकः ॥ [] अन्यच्च । “बिन्दुः शिवात्मकस्तत्र बीजं शक्त्यात्मक स्मृतम् । तयोर्योगे भवेन्नादस्ताभ्यो जातास्त्रिशक्तयः ॥” इति क्रियासारः ॥
वि(बि)न्दुः, त्रि, (वेत्ति तच्छीलः । विदज्ञाने + “बिन्दुरिच्छुः ।” ३ । २ । १६९ । इति उप्रत्ययो लुमागमश्च निपात्यते ।) ज्ञाता । इत्यमरः ॥ दाता । इत्यजयपालः ॥ वेदितव्यः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-404-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बिंदु" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें