🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:55:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बिलावल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बिल+आवल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बिल

अर्थ: भेदन करना, छेद करना

संस्कृत: भेदने

अंग्रेज़ी: to break,to split,to divide

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. बिल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. बिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बिल् (तुदादिगण) · अर्थ: भेदन करना, छेद करना (भेदने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबिलतात् / बिलताद् / बिलतुबिलताम्बिलन्तु
मध्यमबिल / बिलतात् / बिलताद्बिलतम्बिलत
उत्तमबिलानिबिलावबिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बिलति · लिट्: बिबेल · लुट्: बेलिता · लृट्: बेलिष्यति · लोट्: बिलतात् · लङ्: अबिलत् · विधिलिङ्: बिलेत् · आशीर्लिङ्: बिल्यात् · लुङ्: अबेलीत् · लृङ्: अबेलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बेलन · ण्वुल्: बेलकः · तृच्: बेलिता · ण्यत्: बेल्यः · तव्य: बेलितव्यः · अनीयर्: बेलनीयः · क्त: बिलितः · क्तवतु: बिलितवान् · शतृ: बिलन् · स्य-शतृ: बेलिष्यन् · क्त्वा: बिलित्वा · ल्यप्: प्रबिल्य · तुमुन्: बेलितुम् · णमुल्: बेलम् · घञ्: बेलः · क्तिन्: बिल्ति · क्वसु: बिबिल्वान्

आवल

अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: संवरणे सञ्चरणे च

अंग्रेज़ी: to cover, to hide, to go

व्युत्पत्ति: वल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वल् + अच्
  2. वल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वल् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावलःवलौवलाः
द्वितीयावलम्वलौवलान्
तृतीयावलेनवलाभ्याम्वलैः
चतुर्थीवलायवलाभ्याम्वलेभ्यः
पञ्चमीवलात् / वलाद्वलाभ्याम्वलेभ्यः
षष्ठीवलस्यवलयोःवलानाम्
सप्तमीवलेवलयोःवलेषु
सम्बोधनहे वलहे वलौहे वलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वल् (भ्वादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना (संवरणे सञ्चरणे च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवलतेवलेतेवलन्ते
मध्यमवलसेवलेथेवलध्वे
उत्तमवलेवलावहेवलामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): वलते · लिट् (आत्मने.): ववले · लुट् (आत्मने.): वलिता · लृट् (आत्मने.): वलिष्यते · लोट् (आत्मने.): वलताम् · लङ् (आत्मने.): अवलत · विधिलिङ् (आत्मने.): वलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अवलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अवलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वलन · ण्वुल्: वालकः · तृच्: वलिता · ण्यत्: वाल्यः · तव्य: वलितव्यः · अनीयर्: वलनीयः · क्त: वलितः · क्तवतु: वलितवान् · शानच्: वलमानः · क्त्वा: वलित्वा · ल्यप्: प्रवल्य · तुमुन्: वलितुम् · णमुल्: वालम् · घञ्: वालः · क्तिन्: वल्ति · क्वसु: ववल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिल्
बिल्
bil
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
छेद/बिल के नाम (1.8.1) कुहर · शुषिर · विवर
प्राकृतिक गुफ़ा (2.3.6) देवखात · गुहा · गह्वर
अवधि (3.3.107) सीमा
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिल् (or विल्, connected with बिद्, q.v.) cl. 6. 10. P. बिलति, बेलयति, to split, cleave, break, Dhātup. xxviii, 67; xxxii, 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिल् {c6c} P., {c10c} U. (बिलति, बेलयति-ते) To split, cleave, break, divide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बिलबिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बिल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | बिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आवलवल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: वल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बिल 📚 ➤ भेदन करना, छेद करना
संस्कृत: भेदने

आवल 📚 ➤ आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: संवरणे सञ्चरणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिल् 📚(or विल्, connected with बिद्, q.v.) cl. 6. 10. P. बिलति, बेलयति, to s…🔵🟣
वल 📚सों करिहै ग्रास कह— । (नेपथ्य में) हैं मेरे जीते चंद्र को कौन वल से ग्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
बिलावलबिल + आवलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवल: आ + वल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें