🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:41:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बुधतनय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बुध-+तनय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तनय

अर्थ: पुत्र

संस्कृत: पुत्रः · पर्याय: आत्मज, सूनु, सुत, पुत्र, दायाद

व्युत्पत्ति: तनोति विस्तारयति कुलम् तन्+कयन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तनय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तनय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तनय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनयःतनयौतनयाः
द्वितीयातनयम्तनयौतनयान्
तृतीयातनयेनतनयाभ्याम्तनयैः
चतुर्थीतनयायतनयाभ्याम्तनयेभ्यः
पञ्चमीतनयात् / तनयाद्तनयाभ्याम्तनयेभ्यः
षष्ठीतनयस्यतनययोःतनयानाम्
सप्तमीतनयेतनययोःतनयेषु
सम्बोधनहे तनयहे तनयौहे तनयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तनय
तनय
tanaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुत्र के नाम (2.6.27) आत्मज · सूनु · सुत · पुत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तनय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुत्र । बेटा । लड़का ।
२. जन्मलग्न से पाँचवाँ स्थान जिससे पुत्र भाव देखा जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनय mfn. propagating a family, belonging to one's own family (often said of तोक), RV.; AitBr. ii, 7
तनय m. a son, Mn. iii, 16; viii, 275; MBh. (du. ‘son and daughter’, iii, 2565), Śak.; Ragh. ii, 64
= -भवन, VarBṛS.
N. of a Vāsiṣṭha, Hariv. 477 (v.l. अनघ)
pl. N. of a people, MBh. vi, 371
तनय n. posterity, family, race, offspring, child (‘grandchild’, opposed to तोक, ‘child’, Nir. x, 7; xii, 6), RV.; VarBṛS. (ifc. f(आ). , ciii, 1 f.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनयः [तनोति कुलं, तन्-कयन्] 1 A son. --2 A male descendant. --3 (In astrol.) N. of the fifth lunar mansion. --या A daughter; गिरि˚, कलिंद˚ &c. --यौ (dual) A son and a daughter. --यं Posterity, family, offspring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0528-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनय पुंस्त्री० तनोति कुलम् तन--कयन् । १ पुत्रे । २ दुहितरि, ३ चक्रकुल्यायां, (चाकुलिया) लतायां, ४ घृतकुमार्य्याञ्च स्त्री टाप् । “अथैनमद्रेस्तनया शुशोच” कुमा० । तन- याशब्दस्य प्रियादिषु पाठात् पूर्वपदस्य न पुंवत् । तनया जाता अस्य तनयाजातः इत्यादिः । ५ लग्नावधिकपञ्चमस्थाने पु० । “जनयति तनयभवनमुप- गतः” वृ० स० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3219,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनयः, पुं, (तनोति विस्तारयति कुलमिति । तन् + “वलिमलितनिभ्यः कयन् ।” उणां । ४ । ९९ । इति कयन् ।) पुत्त्रः । इत्यमरः । २ । ६ । २७ ॥ (यथा, मनुः । ३ । १६ । “शूद्रावेदी पतत्यत्रेरुतथ्यतनयस्य च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-583-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तनय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बुध-तनयसमास: बुध + तनय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: तनय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बुधतनय 📚बुध 📚तनय ➤ बुध (बुद्धिमान्, चतुर, विद्वान्) + तनय (पुत्र)
संस्कृत: पुत्रः · पर्याय: आत्मज, सूनु, सुत, पुत्र, दायाद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बुध 📚सौर जगत् का एक ग्रह जो सूर्य के सबसे अधिक समीप रहता है । विशेष— यह प्र…🟠🔵🟣🟢🟤
तनय 📚पुत्र । बेटा । लड़का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बुध
बुध के नाम (१.३.२८) — रौहिणेय, सौम्य
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (१.३.५) — बृहस्पति, ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन
तनय
पुत्र के नाम (२.६.२७) — आत्मज, सूनु, सुत, पुत्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बुधतनय = बुध + तनय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें