🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:19:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बोधित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बोधित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बोधित

अर्थ: जताया गया, सूचित किया गया, अवगत कराया गया

संस्कृत: अवगमने

अंग्रेज़ी: to know,to understand,to be awakened with knowledge, to be restored to senses,to think, to learn

व्युत्पत्ति: बुध् + णिच् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बोधित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बुध् + णिच्+क्त
  2. बोधित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बुध् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — बोधित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबोधितःबोधितौबोधिताः
द्वितीयाबोधितम्बोधितौबोधितान्
तृतीयाबोधितेनबोधिताभ्याम्बोधितैः
चतुर्थीबोधितायबोधिताभ्याम्बोधितेभ्यः
पञ्चमीबोधितात् / बोधिताद्बोधिताभ्याम्बोधितेभ्यः
षष्ठीबोधितस्यबोधितयोःबोधितानाम्
सप्तमीबोधितेबोधितयोःबोधितेषु
सम्बोधनहे बोधितहे बोधितौहे बोधिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — बुध् (भ्वादिगण) · अर्थ: जानना, समझना (अवगमने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबोधतिबोधतःबोधन्ति
मध्यमबोधसिबोधथःबोधथ
उत्तमबोधामिबोधावःबोधामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बोधति · लिट्: बुबोध · लुट्: बोधिता · लृट्: बोधिष्यति · लोट्: बोधतात् · लङ्: अबोधत् · विधिलिङ्: बोधेत् · आशीर्लिङ्: बुध्यात् · लुङ्: अबोधीत् · लृङ्: अबोधिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बोधन · ण्वुल्: बोधकः · तृच्: बोधिता · ण्यत्: बोध्यः · तव्य: बोधितव्यः · अनीयर्: बोधनीयः · क्त: बुधितः · क्तवतु: बुधितवान् · शतृ: बोधन् · स्य-शतृ: बोधिष्यन् · क्त्वा: बुधित्वा · ल्यप्: प्रबुध्य · तुमुन्: बोधितुम् · णमुल्: बोधम् · घञ्: बोधः · क्तिन्: बुद्धि · क्वसु: बुबुध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बोधित
बोधित
bodhita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बोधित वि॰ [सं॰] जिसे बोध या ज्ञान कराया गया हो । बुझाया, जताया या समझाया हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोधित mfn. (fr. Caus.) made known, apprised, explained
informed, instructed
admonished, reminded, MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (734,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोधित p. p. [बुध्-णिच् क्त] 1 Made known, informed, apprised. --2 Reminded. --3 Advised, instructed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0800-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बोधितं, त्रि, (बुध् + णिच् + क्त ।) ज्ञापितम् । यथा, -- “रात्रावेव महामाया ब्रह्मणा बोधिता पुरा ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-438-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बोधितबोधित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बुध् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: बोधित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बुध् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बोधित 📚 ➤ जताया गया, सूचित किया गया, अवगत कराया गया
संस्कृत: अवगमने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बोधित 📚जिसे बोध या ज्ञान कराया गया हो । बुझाया, जताया या समझाया हुआ🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बोधित: बुध् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें