🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:07:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बौध्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बौध्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बौध्य

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: born in Bodha g. शण्डिकादि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बौध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बौध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बौध्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबौध्यःबौध्यौबौध्याः
द्वितीयाबौध्यम्बौध्यौबौध्यान्
तृतीयाबौध्येनबौध्याभ्याम्बौध्यैः
चतुर्थीबौध्यायबौध्याभ्याम्बौध्येभ्यः
पञ्चमीबौध्यात् / बौध्याद्बौध्याभ्याम्बौध्येभ्यः
षष्ठीबौध्यस्यबौध्ययोःबौध्यानाम्
सप्तमीबौध्येबौध्ययोःबौध्येषु
सम्बोधनहे बौध्यहे बौध्यौहे बौध्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बौध्य
बौध्य
baudhya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बौध्य mfn. born in Bodha g. शण्डिकादि
बौध्य m. patr. fr. बोध (Pāṇ. iv, 1, 107), N. of a teacher, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (735,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बौध्य पु० वोधस्य गोत्रापत्यमाङ्गिरसः यञ् । आङ्गिरसे बोध- गोत्रापत्ये तद्गीता च भा० शा० १७८ अ० दर्शिता यथा “बौध्य उवाच । “उपदेशेन वर्त्तामि नानुशास्मीह कञ्चन । लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं परिमृश्यताम् । पि- ङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने । इषुकारः कु- मारी च षडेते गुरवो मम” । भीष्म उवांच “आशा- बलवती राजन्नैराश्यं परमं सुखम् । आशां निराशां कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला १ । सामिषं कुररं दृष्ट्वा बध्यमानं निरामिषैः । आमिषस्य परित्यागात् कुररः २ सुखमेधते । गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदा- चन । सर्पः ३ परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते । सुखं जीवन्ति मुनयो भैक्ष्यवृत्तिं समाश्रिताः । अद्रोहेणैव भूतानां सारङ्गा ४ इव पक्षिणः । इषुकारो ५ नरः कश्चि- दिषावासक्तमानसः । समीपेनापि गच्छन्तं राजानं नाव- बुद्धवान् । बहूनां कलहो नित्यं द्वयोः सङ्कथनं ध्रुवम् । एकाकी विचरिष्यामि कुमारीशङ्खको ६ यथा” । बोधो देशभेदोऽभिजनोऽस्य शण्डिक्या० ञ्य । पित्रादि- क्रमेण २ तद्देशवासिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4591,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बौध्यबौध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बौध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बौध्य 📚 ➤ born in Bodha g. शण्डिकादि (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बौध्य 📚mfn. born in Bodha g. शण्डिकादि🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें