🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:11:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भक्षण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भक्षण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भक्षण

अर्थ: खाने वाला, निगलने वाला

व्युत्पत्ति: भक्ष्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भक्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भक्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भक्षण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभक्षणःभक्षणौभक्षणाः
द्वितीयाभक्षणम्भक्षणौभक्षणान्
तृतीयाभक्षणेनभक्षणाभ्याम्भक्षणैः
चतुर्थीभक्षणायभक्षणाभ्याम्भक्षणेभ्यः
पञ्चमीभक्षणात् / भक्षणाद्भक्षणाभ्याम्भक्षणेभ्यः
षष्ठीभक्षणस्यभक्षणयोःभक्षणानाम्
सप्तमीभक्षणेभक्षणयोःभक्षणेषु
सम्बोधनहे भक्षणहे भक्षणौहे भक्षणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भक्षण
भक्षण
bhakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ भक्ष्य, भाक्षित, भक्षणीय]
१. भोजन करना । किसी वस्तु को दाँतों से काटकर खाना । जैसे, पुआ आदि का खाना ।
२. आहार । भोजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ˚क्षण mfn. eating, one who eats (cf. दाडिम-, पाप-भ्˚)
भ˚क्षण n. the act of eating, drinking, feeding, ŚrS.; Nir.; MBh. &c.
eating what excites thirst, L.
chewing, L.
the being eaten by (instr.), Mn.; R.
(भ˚) a drinking vessel, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भक्षण a. (णी f.) Eating, one who eats or devours. --णं [भक्ष्-भावे ल्युट्] 1 Eating, feeding or living upon. --2 Ved. A drinking-vessel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0805-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भक्षण न० भक्ष--भावे ल्युट् । कठिनद्रव्यस्य गलाधःकरण- व्यापारे भक्षणप्रकारः सुश्रुतोक्तः आहारशब्दे ८९७ पृष्ठादौ दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4630,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भक्षणं, क्ली, (भक्ष + भावे ल्युट् ।) द्रवेतरद्रव्य- गलाधःकरणम् । तत्पर्य्यायः । न्यादः २ स्वदनम् ३ खादनम् ४ अशनम् ५ निघसः ६ वल्भनम् ७ अभ्यवहारः ८ जग्धिः ९ जक्षणं १० लेहः ११ प्रत्यवसानम् १२ घसिः १३ आहारः १४ प्सानम् १५ अवष्वाणम् १६ विष्वाणम् १७ भोजनम् १८ जेमनम् १९ अदनम् २० । इति हेमचन्द्रः ॥ द्रव्यविशेषस्य भक्षणनिषेधो यथा, कर्म्मलोचने । “शणशाकं वृथामांसं करेण मथितं दधि । तर्ज्जन्या दन्तधावश्च सद्यो गोमांसभक्षणम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-465-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भक्षण" आता है (24)
जमन भोजन करना । भक्षणखादन भक्षण । भोजन । खानाव्रत भोजन करना । भक्षण । खानाजक्षण भक्षण । भोजन । खानानिगरण भक्षण । निगलनास्वदन स्वाद लेना । आस्वादन । खाना । भक्षणचषति भोजना । भक्षण । २ वध । हनन । ३ पतन । क्षय । ह्वासग्रसन भक्षण । निगलनाआशि भोजन । खाना । भक्षणजंभन भक्षणयेमन खाना । भक्षणचषण भोजन । भक्षण । २ वध करना । क्षय करना । हनन करनाभछन † संज्ञा पुं॰ भोजन । भक्षण । भच्छनअनुप्राशन खाना । भक्षणअशन भोजन । आहार । अन्नभक्ष खाने का पदार्थ । भक्ष्य । खाना । भोजनप्राशित भक्षित । खाया हुआ । चखा हुआप्राशु त्वारित । शीघ्र । तुरतअदन यहूदी, ईसाई और मुसलमान मत के अनुसार स्वर्ग का वह उपवन जहाँ ईश्वर ने आद…संभक्ष एक साथ भोजन करनासंवर्ग अपनी ओर समेटना । अपने लिये बटोरनासमुपभोग उपभोग करना । व्यबहार में लानाविखाद पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'विषाद'परिणिंसा चूमना । चुंबन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भक्षणभक्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भक्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भक्षण 📚 ➤ खाने वाला, निगलने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भक्षण 📚भोजन करना । किसी वस्तु को दाँतों से काटकर खाना । जैसे, पुआ आदि का खाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भक्षण: भक्ष्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें