🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:00:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भक्षण
bhakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ भक्ष्य, भाक्षित, भक्षणीय]
१. भोजन करना । किसी वस्तु को दाँतों से काटकर खाना । जैसे, पुआ आदि का खाना ।
२. आहार । भोजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ˚क्षण mfn. eating, one who eats (cf. दाडिम-, पाप-भ्˚)
भ˚क्षण n. the act of eating, drinking, feeding, ŚrS.; Nir.; MBh. &c.
eating what excites thirst, L.
chewing, L.
the being eaten by (instr.), Mn.; R.
(भ˚) a drinking vessel, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भक्षण a. (णी f.) Eating, one who eats or devours. --णं [भक्ष्-भावे ल्युट्] 1 Eating, feeding or living upon. --2 Ved. A drinking-vessel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0805-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भक्षण न० भक्ष--भावे ल्युट् । कठिनद्रव्यस्य गलाधःकरण- व्यापारे भक्षणप्रकारः सुश्रुतोक्तः आहारशब्दे ८९७ पृष्ठादौ दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4630,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भक्षणं, क्ली, (भक्ष + भावे ल्युट् ।) द्रवेतरद्रव्य- गलाधःकरणम् । तत्पर्य्यायः । न्यादः २ स्वदनम् ३ खादनम् ४ अशनम् ५ निघसः ६ वल्भनम् ७ अभ्यवहारः ८ जग्धिः ९ जक्षणं १० लेहः ११ प्रत्यवसानम् १२ घसिः १३ आहारः १४ प्सानम् १५ अवष्वाणम् १६ विष्वाणम् १७ भोजनम् १८ जेमनम् १९ अदनम् २० । इति हेमचन्द्रः ॥ द्रव्यविशेषस्य भक्षणनिषेधो यथा, कर्म्मलोचने । “शणशाकं वृथामांसं करेण मथितं दधि । तर्ज्जन्या दन्तधावश्च सद्यो गोमांसभक्षणम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-465-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भक्षण" आता है (24)
जमन भोजन करना । भक्षणखादन भक्षण । भोजन । खानाव्रत भोजन करना । भक्षण । खानाजक्षण भक्षण । भोजन । खानानिगरण भक्षण । निगलनास्वदन स्वाद लेना । आस्वादन । खाना । भक्षणचषति भोजना । भक्षण । २ वध । हनन । ३ पतन । क्षय । ह्वासग्रसन भक्षण । निगलनाआशि भोजन । खाना । भक्षणजंभन भक्षणयेमन खाना । भक्षणचषण भोजन । भक्षण । २ वध करना । क्षय करना । हनन करनाभछन † संज्ञा पुं॰ भोजन । भक्षण । भच्छनअनुप्राशन खाना । भक्षणअशन भोजन । आहार । अन्नभक्ष खाने का पदार्थ । भक्ष्य । खाना । भोजनप्राशित भक्षित । खाया हुआ । चखा हुआप्राशु त्वारित । शीघ्र । तुरतअदन यहूदी, ईसाई और मुसलमान मत के अनुसार स्वर्ग का वह उपवन जहाँ ईश्वर ने आद…संभक्ष एक साथ भोजन करनासंवर्ग अपनी ओर समेटना । अपने लिये बटोरनासमुपभोग उपभोग करना । व्यबहार में लानाविखाद पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'विषाद'परिणिंसा चूमना । चुंबन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें