🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:55:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भर्तव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भर्तव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भर्तव्य

अर्थ: सहन करने या ढोने योग्य

संस्कृत: भरणे

अंग्रेज़ी: to nourish, to protect, to fill, to maintain, to protect, to upbring

व्युत्पत्ति: भृ+तव्य (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भर्तव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भृ + तव्य
  2. भर्तव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भृ + तव्य

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भर्तव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभर्तव्यःभर्तव्यौभर्तव्याः
द्वितीयाभर्तव्यम्भर्तव्यौभर्तव्यान्
तृतीयाभर्तव्येनभर्तव्याभ्याम्भर्तव्यैः
चतुर्थीभर्तव्यायभर्तव्याभ्याम्भर्तव्येभ्यः
पञ्चमीभर्तव्यात् / भर्तव्याद्भर्तव्याभ्याम्भर्तव्येभ्यः
षष्ठीभर्तव्यस्यभर्तव्ययोःभर्तव्यानाम्
सप्तमीभर्तव्येभर्तव्ययोःभर्तव्येषु
सम्बोधनहे भर्तव्यहे भर्तव्यौहे भर्तव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भृ (भ्वादिगण) · अर्थ: पूर्ण करना, भरण-पोषण करना, भरना (भरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभरतिभरतःभरन्ति
मध्यमभरसिभरथःभरथ
उत्तमभरामिभरावःभरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भरति · लट् (आत्मने.): भरते · लिट्: बभार · लिट् (आत्मने.): बभ्रे · लुट्: भर्ता · लुट् (आत्मने.): भर्ता · लृट्: भरिष्यति · लृट् (आत्मने.): भरिष्यते · लोट्: भरतात् · लोट् (आत्मने.): भरताम् · लङ्: अभरत् · लङ् (आत्मने.): अभरत · विधिलिङ्: भरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भरेत · आशीर्लिङ्: भ्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भृषीष्ट · लुङ्: अभार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अभृत · लृङ्: अभरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भरण · ण्वुल्: भारकः · तृच्: भर्ता · ण्यत्: भार्यः · तव्य: भर्तव्यः · अनीयर्: भरणीयः · क्त: भृतः · क्तवतु: भृतवान् · शतृ: भरन् · स्य-शतृ: भरिष्यन् · शानच्: भरमाणः · क्त्वा: भृत्वा · ल्यप्: प्रभृत्य · तुमुन्: भर्तुम् · णमुल्: भारम् · घञ्: भारः · क्तिन्: भृति · क्वसु: बभृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भर्तव्य
भर्तव्य
bhartavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भर्तव्य वि॰ [सं॰ भर्तव्य, भर्त्तब्य]
१. पोषणीय । भरणीय । भरण करने योग्य वाहनीय । वहन करने योग्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भर्तव्य᳙ mfn. to be borne or carried, R.
to be supported or maintained or nourished, ŚBr. &c. &c.
to be hired or kept, VarBṛS.
भर्तव्य भर्तृ. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (748,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भर्त्तव्यं, त्रि, (भृ + तव्य ।) भरणीयम् । पोषणीयम् । यथा, दायभागटीकाधृतवचनम् । “वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्य्या सुतः शिशुः । अप्यकार्य्यशतं कृत्वा भर्त्तव्या मनुरब्रवीत् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-485-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भर्तव्यभर्तव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भृ + तव्य 📚
अन्य सम्भावना: भर्तव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भृ + तव्य

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भर्तव्य 📚 ➤ सहन करने या ढोने योग्य
संस्कृत: भरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भर्तव्य 📚पोषणीय । भरणीय । भरण करने योग्य वाहनीय । वहन करने योग्य🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भर्तव्य: भृ + तव्य — विध्यर्थक कृदन्त (करना चाहिए)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬